सार्थ एकनाथ गाथा : टिपरी

टिपऱ्यांच्या खेळावरून माणसाला जीवनाचा बोध देताना महाराज म्हणतात, "हे मानवा, तू संसाराच्या घाईत टिपऱ्यांचा खेळ खेळत असताना मुखाने हरिनाम गात जा; कारण जर खेळताना तुझा ताळ सुटला आणि टिपरीला टिपरी चुकली (भक्ती विसरला), तर तू थेट यमाच्या फेऱ्यात सापडशील." सहा शास्त्रे, चार वेद आणि अठरा पुराणे या गड्यांचा (ज्ञानाचा) मेळा करून हा टिपऱ्यांचा खेळ खेळला पाहिजे; परंतु मनुष्य जर केवळ प्रपंचाच्या खेळातच गुंतून राहिला, तर यमराजाची नजर त्याच्यावर पडेल. म्हणूनच, हा व्यर्थ संसार खेळ खेळणाऱ्या जीवा, तू डोळे उघडून सावध हो. संत एकनाथ म्हणतात, एका जनार्दनाला (ईश्वराला) शरण गेल्याशिवाय या दुष्ट कळिकाळाच्या फेऱ्यातून तुझी सुटका होणार नाही.

जो पुरुष हृदयातील अनाहत नादाची टिपरी खेळायला जाणतो, तोच खरा ज्ञानी भाऊ होय; संसाराचा खोटा खेळ खेळून काय लाभ? तू स्वतः आत्म्याचा अनुभव घे. नाथ संप्रदायात मच्छिंद्रनाथांच्या कुळात गोरक्षनाथ झाले, त्यांनी योगसाधनेचा मोठा खेळ खेळला. त्यांनी प्राणायाम साधून आणि अष्टांग योगाच्या बळावर स्वतःवर ताबा मिळवला; खेचरी, भूचरी या मुद्रा साधून ते अगोचर परब्रह्माशी एकरूप झाले आणि गोल्हाट योग साधून त्यांनी काळालाही जिंकून घेतले. पुढे निवृत्तीनाथांचे शिष्य असणारे ज्ञानदेव (ज्ञानेश्वर) हे या अध्यात्मिक खेळात सर्वात शहाणे खेळाडू ठरले; त्यांनी आपल्या अद्भूत ज्ञानेश्वरीच्या कवित्वाने जगात प्रकाशाचा प्रसार केला आणि संसाराची प्रवृत्तीच गाळून टाकली. ते जगात असूनही विदेही (नसोनि गेले) राहिले आणि त्यांनी काळालाही आपल्या अंकित केले. त्यांनी संतांचे मोठे मेळावे जमवले; त्यांचे ते अलौकिक कार्य शब्दांत काय सांगावे? जनार्दन स्वामींच्या अनेक शिष्यांमध्ये हा 'एका' (एकनाथ) अत्यंत लाडका आहे, जो स्वतः कोणतेही कठीण साधन करत नाही, तरी गुरुकृपेने सहज मुक्त झाला आहे. तो स्वतःच्या देहात परका आणि आपला असा भेद जाणत नाही, राजा आणि रंक त्याच्यासाठी समान आहेत; त्याने भक्तीच्या बळावर संतांचे सवंगडी मिळवून हा सुंदर भक्तीचा खेळ जगाला दाखवला आहे. स्थूळ, सूक्ष्म आणि कारण या तिन्ही देहांचा खेळ संपवून त्यांनी 'चौथा' महाकारण देह (तुर्या अवस्था) जागृत केला आहे. अनन्य भावाने सद्गुरू चरणी शरण गेल्यामुळे संसाराचे भय संपले आणि जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती या तिन्ही अवस्था आत्मस्वरूपात समान झाल्या. संत एकनाथ म्हणतात, माझे गुरू जसे पूर्ण ब्रह्म होते, तसेच त्यांनी मलाही पूर्ण आणि तृप्त करून टाकले आहे.