सार्थ एकनाथ गाथा : बालक्रीडा

देवकी कारागृहात असताना तिला गर्भामध्ये सावळ्या श्रीकृष्णाचे आगमन झाल्याचे वेध लागले आणि तिला डोहळे झाले. ती आपल्या पतीला (वसुदेवांना) आपल्या मनातील गुजगोष्टी सांगत आहे की, माझ्या जीवाला आता फक्त हरीचीच आवड लागली आहे. माझ्या उदरी येणाऱ्या बाळाने गोकुळात गवळ्यांच्या घरी अवतार घेऊन सर्व मुलाबाळांना एकत्र करून सुंदर खेळ खेळावेत. मुसळधार पाऊस पडेल तेव्हा त्याने आपल्या हातावर गोवर्धन पर्वत उचलावा आणि हातात वेणू (बासरी) वाजवावी. त्याने यमुनेच्या डोहात शिरून कालिया सर्पाचे नथने करावे आणि त्याच्या फण्यावर माझ्या भक्तीचा सुंदर भाव असावा. कंसासारख्या दुष्ट वीरांचा त्याने संहार करावा आणि उग्रसेनाला राज्यावर बसवावे. त्रैलोक्यात त्याचे यश पसरावे आणि समुद्राच्या मध्ये सोन्याची नगरी (द्वारकानीश) वसवावी. एका जनार्दनी (संत एकनाथ) म्हणतात की, हे नारायणा, देवकीचे हे सर्व डोहाळे आणि तिच्या मनातील सुप्त वासना तू पूर्ण कर.

देवकी जेव्हा आपल्या उदरी वाढणाऱ्या गर्भाचे मोठेपण पाहते, तेव्हा तिला जाणवते की हा गर्भ म्हणजे आत-बाहेर सर्वत्र व्यापक असलेला श्रीकृष्णच आहे. हा स्वतःसिद्ध हरी आहे जो स्वतःच्या प्रकाशाने विश्व उजळतो, पण माझ्या 'मीपणा'च्या (मातृत्वाच्या) गर्भात तो वाढत आहे. आता मोठे नवल पहा, हा आठवा गर्भ धारण केला असताना, त्या गर्भाच्या रूपात मी स्वतःलाच (माझे आत्मरूप) पाहत आहे. माझ्या दारी इंद्रियांमध्ये आणि त्यांच्या वृत्तींमध्ये हा गर्भच व्यापून राहिला आहे. चित्ताच्या प्रकाशाला डोहळे लागले असून हा गर्भाचा सोहळा आनंदाच्या लहरींमध्ये वाढत आहे. जिथे आत्मस्वरूपाची अनुभूती असते, तिथे प्रसूतीही सुखरूप होते आणि तीनही लोकांत आनंद परिपूर्ण भरून राहतो. संत एकनाथ म्हणतात की, हा गर्भ म्हणजे केवळ ज्ञानाचे सार असून चराचरात चैतन्यरूप बनून केवळ आनंदच नांदत आहे.

देवकी मनात मोठी चिंता करत होती की हा आठवा गर्भ कंसाच्या तावडीतून कसा वाचणार? या विचाराने तिच्या जीवाची तळमळ होत होती. परंतु, कोणतेही पोट न दुखता आणि प्रसूती वेदना (वेण) न होता, अजिबात त्रास न होता स्वतः अयोनीसंभव श्रीकृष्ण प्रकट झाला. तो हरी अत्यंत सुंदर, सावळा आणि स्वतःच्या दिव्य तेजाने झळकणारा होता. ते रूप पाहून देवकी स्वतः थक्क झाली आणि विस्मित झाली. श्रीकृष्णाचे ते रूप पाहून ती मायेच्या मोहापोटी त्याला लपवायला (आच्छादण्यास) गेली, पण त्याचे दिव्य तेज तिच्याकडून आवरले जात नव्हते. म्हणून तिने तातडीने वसुदेवांना सांगितले की, तुम्ही या तान्ह्या बाळाला ताबडतोब गोकुळात घेऊन जा. संत एकनाथ म्हणतात की, अशा प्रकारे भगवंताने मोठी कृपा केली.

देवकी वसुदेवांना म्हणते की, या बालकाला लवकर गोकुळात घेऊन जा. तो श्रीकृष्ण म्हणजे घवघवीत असा तेजाचा पुंज आहे. त्याच्या स्वतःच्या पूर्ण प्रकाशापुढे दुसरे काही दिसतच नाही, तिथे माझे-तुझे किंवा लपवणे-छपवणे कसे शक्य आहे? तो तर परब्रह्म असून आपल्याशी लीळा करत आहे, मग अहंकारी कंसाचे भय आपल्याला कसे बाधणार? वसुदेव पाहतात तोच त्या बाळाने दिव्य लीळा दाखवली. त्याच्या डोक्यावर मुकुट, कानात कुंडले, गळ्यात वनमाळा, कंठात तेजस्वी कौस्तुभ मणी आणि कंबरेला करदोटा शोभत होता. लहान लहान घुंगरू, बाहुभूषणे, दिव्य रत्ने आणि कंकणे त्याच्या अंगावर होती. हरीचे मुख कमलासारखे, नेत्र कमलासारखे आणि तो हातात क्रीडाकमळ झेलत होता. लक्ष्मी स्वतः त्याच्या चरणकमलांची सेवा करत होती, अशी दिव्य मूर्ती वसुदेवांनी डोळ्यांनी पाहिली. त्याच्या हृदयात श्रीवत्सलांछन (चिन्ह) होते आणि उजव्या बाजूला भृगू ऋषींच्या पायाचे (द्विजापदांचे) चिन्ह होते. हातात शंख, चक्र आदी चार आयुधे आणि अंगावर पितांबर धारण केलेला तो हरी एकाच वेळी सगुण आणि निर्गुण भासत होता. हे अद्भुत रूप पाहता पाहता भेद किंवा द्वैताची कोणतीही रेघ उरली नाही, सर्व काही कृष्णमय झाले. संत एकनाथ म्हणतात की, हेच खरे आत्मरूप आहे आणि कंसाचे भय हे पूर्णपणे खोटे व मिथ्या आहे.

देवकी जेव्हा वसुदेवांकडे पाहते, तेव्हा ते आत्मआनंदात गर्जना करत भगवंताचे गुण गात होते. ती धावत जाऊन त्यांचे पाय धरते आणि म्हणते, "अहो, शांत रहा! तुमच्या बुद्धीला काय झाले आहे? हा संसाराचा व्यवहार नाही, कृष्णाला पूर्णपणे लपवा, त्याला जगासमोर उघड करू नका." ती विचार करते की, माझ्या पतीला तर वेड लागले आहे, पुरुषाला मातेसारखी ममता का वाटत नाही? ती म्हणते, "माझी मातेची बुद्धी सांगते की मी कृष्णाला झाकून ठेवले आहे, मी तुमची दासी होईल पण बाळाला ताबडतोब येथून न्या." त्यावर वसुदेव म्हणतात, "अरे नवल आहे, ज्या कृष्णाने तुला ज्ञानप्रकाश दिला, त्याला तू कशी काय झाकणार? तू मूर्खासारखे बोलू नकोस, हे कृष्णरूप अथांग आहे, यात माया कुठे आली?" देवकी म्हणते, "हा वायफळ संवाद (चावटी) बंद करा, कोरड्या गोष्टी सांगू नका, माझ्या बाळाला त्वरित गोकुळात न्या." वसुदेव म्हणतात, "तू कृष्णाच्या बाबतीत जन्म-मरणाची चिंता करतेस, हाच तुझा मूर्खपणा आहे. त्याच्या नावाने जन्म-मरण नष्ट होते. त्याला मारणारा कोण जन्माला आला आहे?" पण देवकी म्हणते, "मला या ज्ञानाचा बडीवार नको, मला धीर धरवत नाही, बाळाला गोकुळात न्या. तो वेदनेशिवाय जन्माला आला आहे, तो सामान्य मार्गाने आलेला नाही, तो जगाचा नाथ आहे." वसुदेव म्हणतात, "तुझ्या बोलण्याचा हेतू मला कळत नाही, पण जो जन्म-मरणाच्या पलीकडे आहे, त्याला कंसाचे भय कसे असू शकते? हे आत्मरूपाचे वेड तुम्हाला समजत नाही." हा कृष्ण म्हणजे शुद्ध निजबोध आहे, त्याला हृदयात जतन करा, अहंकारात गुंतू नका. असा संवाद चालू असताना शब्द खुंटले आणि तिथे शुद्ध कृष्ण तत्त्व प्रगट झाले. प्रकृती आणि पुरुष एकत्र आले. संत एकनाथ म्हणतात, या स्थितीत कारागृहाचे सर्व बंधन मोक्षात (मुक्ततेत) बदलले.

श्रीकृष्णाला गोकुळात न्यायचे होते, पण पायात स्नेहाच्या (मोह-मायेच्या आणि प्रत्यक्ष लोखंडी) साखळ्या होत्या आणि शरीराला मोहममतेचे व कपटाचे अडथळे (अर्गळा) होते. परंतु, कृष्णाविषयी मनात प्रेम व आवड निर्माण होताच ती स्नेहाची बेडी स्वतःहून विरघळून गेली आणि दारे आपोआप मुक्त झाली, तिथे कोणतीही साखळी किंवा अडथळा उरला नाही. जोपर्यंत आयुष्यात कृष्ण येत नाही, तोपर्यंतच बंधनाच्या गोष्टी असतात; एकदा का कृष्णनाथाची प्राप्ती झाली की सर्व बंधनांचा मोक्ष होतो. त्या वेळेला जे पहारेकरी (रक्षणाईते) होते, ते आपले रक्षण करण्याचे कर्तव्य विसरले आणि कृष्ण जात असताना फक्त टकमक पाहत राहिले (संमोहित झाले). श्रीकृष्णाच्या अंगाची शोभा एवढी दिव्य होती की आकाशाचे आकाशपण लोप पावले आणि दिशांचे तेज फिके पडले, मग पहारा कोण करणार? त्या रात्रीच्या काळोखात जणू सूर्यच चालला होता. वसुदेव श्रीकृष्णाला कडेवर घेऊन चालले होते. अंधाराने ते बंधन दूर केले आणि राखणारे पहारेकरी जागेवरच थिजून राहिले. संत एकनाथ म्हणतात की, कृष्णाच्या स्पर्शाने सर्वांना नित्य मुक्त केले.

वसुदेवांनी श्रीकृष्णाला यमुनेच्या तीरावर आणले तेव्हा आनंदाने यमुनेला पूर आला. तिचे पाणी श्रीकृष्णाच्या चरणवंदनासाठी (पायांना स्पर्श करण्यासाठी) वर चढू लागले. परंतु वसुदेव घाबरून म्हणाले, "अरेरे! यमुनेने रस्ता अडवला आहे." प्रत्यक्ष कृष्ण जवळ असतानाही मोहामुळे त्यांना पुढचा मार्ग दिसत नव्हता. कृष्ण हातात असूनही मोहामुळे मनाला भ्रांती पडली होती, कारण मोहाच्या आधीन झाल्यावर मूळ देवाचे रूप आठवत नाही. घाबरलेले वसुदेव मग भोळ्या समजुतीने कुळदेवतांना, वेताळांना आणि इतर शक्तींना प्रार्थना करू लागले की, "आज माझ्या कृष्णाचे रक्षण करा." इतकेच नव्हे तर ते वनातील वाघोबा आणि वाटेतील नागोबा यांनाही विनवणी करू लागले की, "माझ्या कान्होबाचे तुम्ही जतन करा." हातात प्रत्यक्ष जगन्चालक कृष्ण असताना त्याला विसरून ते इतर देव-देवतांसमोर दीन होत होते; मोहाचे महिमान इतके थोर असते की ते देवालाही विसरायला लावते. पण जेव्हा मनात कृष्णाविषयी खरा भाव आणि आवड निर्माण होते, तेव्हा कोणतेही संकट किंवा शोक उरत नाही. संत एकनाथ म्हणतात की, भगवंताच्या कृपेने ते यमुनेच्या पलीकडच्या तीरावर सुखरूप पोहोचले.

श्रीकृष्णाला गोकुळात (नंदाच्या घरी) ठेवून जेव्हा वसुदेव परत निघाले, तेव्हा त्यांना मायेने ग्रासले आणि ते त्वरित पुन्हा आपल्या देहरूपाने कारागृहात आले. ते तिथे येताच पुन्हा पायात बेड्या जडल्या आणि कपाटांना कड्या पडल्या. इकडे संसाराच्या आणि मृत्यूच्या भयाने ग्रस्त असलेला अहंकारी कंस जागा झाला. श्रीकृष्ण मागे (गोकुळात) राहिला आणि वसुदेवांच्या पाठीशी पुन्हा पंचमहाभूतांचा प्रपंच लागला; हे खोटे बंधन आणि मरणाचे भय पुन्हा उभे राहिले. कंसाने तातडीने विचारले की तुझ्या पत्नीने काय प्रसवले आहे? तेव्हा वसुदेवांनी गोकुळातून आणलेली योगमाया (मुलगी) तिथे ठेवली होती. देवकी म्हणाली की जेव्हा कंस बाळाविषयी विचारेल, तेव्हा ही मुलगी त्याच्या स्वाधीन करा. ती मुलगी देवकीजवळ ठेवताच तिने संपूर्ण ब्रह्मांडात मोठी किंकाळी आणि आरोळी ठोकली, जिने दैत्यांचे काळीज कापले. त्या आवाजाने काम, क्रोध आदी सर्व असुर दचकले आणि कंस स्वतः तिला पकडण्यासाठी धावून आला. त्याने आठवा पुत्र मागितला, पण त्याच्या हातात ही आठवी कन्या आली. हे विपरीत घडलेले पाहून कंस मनातून अत्यंत दचकला. तो म्हणाला, "मला आठवा पुत्र डोळ्यांनी दिसत नाही, ही आठवी कन्या माझ्या गळ्यात पडली आहे. माझे कर्म माझे कपाळ सोडत नाही, माझे मरण जवळ आले आहे." कंसाला आता कृष्णभयाने ग्रासले होते. त्याने त्या बालिकेला दगडावर आपटण्यासाठी तातडीने उचलले, तसे ब्रह्मांड कडाडले आणि ती मुलगी त्याच्या हातातून निसटून आकाशात गेली. कंस पूर्णपणे भयभीत झाला. ती कन्या आकाशातून गर्जली, "अरे दुष्टा, तुला मारणारा हरी गोकुळात वाढत आहे आणि तो तुझ्या संपूर्ण दैत्यकुळाचा संहार (बोहरी) करेल." कंस पश्चात्ताप करू लागला की मी देवकीच्या निष्पाप बाळांना मारले, त्या पापाचे फळ आणि माझे कर्मच आज माझे मरण बनून आले आहे. कंसाच्या मनात एवढे दाट भय भरले की त्याचे पाऊल पुढे पडेना, गोकुळाकडे पाहताच तो मूर्च्छित पडू लागला. आता उठताना, बसताना, जेवताना आणि झोपताना त्याला सर्वत्र डोळ्यांसमोर कृष्णच दिसू लागला. मनात एवढी भीती भरली की तो जनात, वनात फक्त हरीच पाहू लागला. कृष्णभयाच्या या चिंतनामुळे त्याचे 'कंसपण' (अहंकार) विरघळून गेले. संत एकनाथ म्हणतात की, अशा प्रकारे वैराच्या (भयाच्या) भावनेने का होईना, कंसाचे चित्त कृष्णमय झाले आणि तो जीवन्मुक्त झाला.