॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ एकनाथ गाथा - भाग 18 (दळण)
भाग 18

सार्थ एकनाथ गाथा : दळण

संत एकनाथ महाराजांच्या दळणातील अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
येई हो कान्हाई मी दळीन एकली । एकली दळीतां शिनले हात लावी वहिली ॥धृ॥
वैराग्य जातें मांडुनी विवेक खुंटीं थापटोनी । अनुहात दळण माडुनि त्रिगुण वैरणी घातलें ॥१॥
स्थुळ सूक्ष्म दळियलें देहकारणसहित महाकारण दळियलें औट मत्रेसहित ॥२॥
दशा दोनी दाळिल्या द्वैत अद्वैतासहित । दाही व्यापक दळियेंले अहं सोहं सहितं ॥३॥
एकवीस स्वर्ग दळियेलें चवदा भवनासहित । सप्त पाताळें दलियेंलीं सप्त सागरांसहित ॥४॥
बारा सोळा दळियल्या सत्रावीसहित । चंद्र सुर्य दळियलें तारागणांसहित ॥५॥
नक्षत्र वैरण घालुनी नवग्रहांसहित । तेहतीस कोटी देव दळियेलें ब्रह्मा विष्णुसहित ॥६॥
ज्ञान अज्ञान दळियेलें विज्ञानसहित । मीतुंपण दळियेलें जन्ममरणसहित ॥७॥
ऐसें दळण दळियेलें दोनी तळ्यासहित एका जनार्दनीं कांहीं नाहीं उरलें द्वैत ॥८॥
संत एकनाथ महाराज गोपीच्या किंवा संतांच्या भूमिकेतून संसार आणि देहभावाचे 'अध्यात्मिक दळण' दळताना श्रीकृष्णाला साद घालत आहेत, "हे कान्हा, धावून ये; मी एकटीच हे दळण दळत आहे. एकटी दळताना माझे हात थकले (शिनले) आहेत, तू लवकर (वहिली) येऊन माझ्या सोबतीला हात लाव." मी वैराग्याचे जाते मांडले असून, त्याला विवेकाची खुंटी घट्ट ठोकली आहे; मनात अनाहत नादाचे दळण सुरू केले असून त्यात सत्त्व, रज आणि तम या त्रिगुणांची वैरण (दाणे) घातली आहे. या दळणात मी स्थूळ, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण हे चारही देह औट मात्रांसह (प्रणवाच्या मात्रांसह) दळून टाकले आहेत. जागृती-सुषुप्ती या अवस्था, द्वैत-अद्वैत भाव आणि अहं-सोहं या वृत्तींसह दळण करून सर्व नष्ट केले आहे. पुढे एकवीस स्वर्ग, चौदा भुवने, सात पाताळे आणि सात समुद्र या संपूर्ण विश्वालाच दळण्यात वाटून टाकले आहे. बारा सूर्य, सोळा कळा आणि सतरावी कळा (जीवनकळा), तसेच चंद्र, सूर्य व सर्व तारांगण दळून साफ केले आहे. नक्षत्रांची वैरण घालून, नवग्रह आणि तेहतीस कोटी देवांना ब्रह्मा-विष्णूंसहित दळले आहे. ज्ञान, अज्ञान, विज्ञान, मी-तूपणा (अहंकार) आणि जन्म-मरणाचा फेरा या सर्वांचे दळण केले आहे. संत एकनाथ म्हणतात, विवेकाच्या जात्यात दोन्ही तळांसह (जात्याच्या दोन पाळ्यांसह म्हणजेच माया आणि प्रपंच या दोन्ही बाजूंसह) असे विलक्षण दळण दळले आहे की, आता जगात कोणतेही द्वैत उरलेले नाही; सर्वत्र केवळ तो कान्हाच उरला आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
माया जिवलगा जातां बैसली कृष्ण म्हणे गे आई । दळण दळिण शिणलिसी हात लावुं गे आई ।
समान तळी तळींवरी ठेवी पावो ठायीं ॥ क्षणामाजी मी वो दळीन तु कोतुक पाहीं ॥ धृ ॥
yeई गे येई गे येई गे कान्हाई हात लावी तु वहिली । जातीये जातां शिणलीye किती दळुम एकली ।
विसावा निजाचा तूं माझा विश्रांती साऊली । येइ गे येई गे कान्हाई ॥१॥
ब्रह्माहमस्मि टाकिया उकटी द्वैत दळी । अधिष्ठान खुंटा निश्चय दोहीं एकची बोली ।
पाहिले चारी निरसोनी निज नित्य न्याहाळीं । सहासी वैरण वेरुणी अठराही दळी ॥२॥
पंच भुतें पंच धान्यें दळियेलें जातां । शशी सुर्य दोन्हीं दाळिले प्राण्याच्या समता ।
ध्येय ध्याता ध्यान दळियेलें धारणा धरितां । पंचविषय तेही दळियेलें वैराग्य राहतां ॥३॥
वैकुठं कैलास दळिलें गती एक देशी । क्षीरसागर तोही दळियेला शेषशयनेसी ।
ध्रुव तोही जातां वैरिला अढळ पदेशी । जें जें देखें तेही दळियलें दृश्या दृश्यासी ॥४॥
वासना मिथ्या भाजुनि वैरिलिया जातां । मेळवणी गुण घातले समान समता ।
गुणा गुणातेंहि दळियेलें पहातें पाहाता ।ब्रह्मा विष्णु रुद्र दळिलें ओवीया गातां ॥५॥
कर्माकर्मा कैसें दळिलें जन्ममरणेसी । मीतुपण दोन्ही दळियलें जीवाशिवेसी ।
पुडे वैरिणिया कांहीं न दिसे पाहतां चौपाशी । मायो तेहीं जाता दळिली दळते दळणेसी ॥६॥
वृत्तीye तेहि निवर्तली पडियली ठका । समाधि उत्थाना दळियेलें देहबुद्धीसी देखा ।
दळितें जातें तेंहि दळियलें कवतुक देखा । स्वभावें लीला हे खेळे जनार्दनी एका ॥७॥
जेव्हा जीवाची जिवलग असलेली माया किंवा आई दळायला बसली, तेव्हा बालकृष्ण तिथे आला आणि म्हणाला, "आई, हे दळण दळून तू थकली आहेस; चल, मी तुझ्या जात्याला हात लावतो. दोन्ही समसमान तळांवर पाय ठेवून तू फक्त कौतुक पहा, मी क्षणार्धात सर्व दळून संपवतो." जीवात्मा कृष्णाला म्हणतो, "हे कान्हा, तू लवकर हात लाव, मी एकटी किती दळू? तूच माझ्या आत्म्याचा खरा विसावा आणि विश्रांतीची सावली आहेस." या अध्यात्मिक जात्याला 'अहं ब्रह्मास्मि' (मी ब्रह्म आहे) या ज्ञानाचे टाके घातले असून, ते द्वैतभावाला संपवून टाकते; या जात्याचा खुंटा ईश्वरी अधिष्ठानाचा असून त्याचा निश्चय पक्का आहे. चारी देहांचे निरसन करून मी माझ्या नित्य आत्मस्वरूपाला न्याहाळत आहे; सहा शास्त्रे आणि अठरा पुराणांचे शब्दज्ञानही दळण्यात बारीक केले आहे. पंचमहाभूतांचे पाच धान्य केले असून चंद्र, सूर्य आणि प्राण्यांचे प्राण समभावाने दळले आहेत. ध्यान धरताना ध्येय, ध्याता आणि ध्यान ही त्रिपुटीच दळली गेली असून, तीव्र वैराग्यामुळे पाचही इंद्रियांचे विषय दळले गेले आहेत. वैकुंठ, कैलास, क्षीरसागर आणि शेषनाग या सर्व संकल्पना दळल्या गेल्या असून, ध्रुवपदासारखी अढळ स्थाने आणि जे जे डोळ्यांना दृश्य-अदृश्य दिसते, ते सर्व दळण्यात नष्ट झाले आहे. खोट्या वासनांना भाजून जात्यात घातले असून, सत्त्व-रज-तम हे गुण समरस करून दळले आहेत; ओव्या गाता गाता ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या गुणातीत शक्तींनाही आत्मस्वरूपात एकरूप (दळून) केले आहे. कर्म-अकर्म, जन्म-मरण, मी-तूपणा आणि जीव-शीव हा भेद संपूर्णपणे दळला गेला आहे. आता पुढे पाहता चारही बाजूंना काहीही उरलेले नाही; दळण दळता दळता ती मूळ 'माया' देखील जात्यात दळून नाहीशी झाली आहे. मनाची वृत्ती पूर्णपणे स्तब्ध (निवर्तली) झाली असून, समाधी आणि जागृती या देहबुद्धीच्या अवस्था संपल्या आहेत. सर्वात मोठे नवल म्हणजे, दळणारे आणि दळले जाणारे जाते (प्रपंच) हे दोन्हीही आता परब्रह्मात विरून गेले आहेत. संत एकनाथ म्हणतात, एका जनार्दनाचे हे आत्मरूप असून, भगवंत आपल्या सहज लीलेने हा विदेही खेळ खेळत आहे.
भाग 17 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 19 (पुढे)