सार्थ एकनाथ गाथा : दळण

संत एकनाथ महाराज गोपीच्या किंवा संतांच्या भूमिकेतून संसार आणि देहभावाचे 'अध्यात्मिक दळण' दळताना श्रीकृष्णाला साद घालत आहेत, "हे कान्हा, धावून ये; मी एकटीच हे दळण दळत आहे. एकटी दळताना माझे हात थकले (शिनले) आहेत, तू लवकर (वहिली) येऊन माझ्या सोबतीला हात लाव." मी वैराग्याचे जाते मांडले असून, त्याला विवेकाची खुंटी घट्ट ठोकली आहे; मनात अनाहत नादाचे दळण सुरू केले असून त्यात सत्त्व, रज आणि तम या त्रिगुणांची वैरण (दाणे) घातली आहे. या दळणात मी स्थूळ, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण हे चारही देह औट मात्रांसह (प्रणवाच्या मात्रांसह) दळून टाकले आहेत. जागृती-सुषुप्ती या अवस्था, द्वैत-अद्वैत भाव आणि अहं-सोहं या वृत्तींसह दळण करून सर्व नष्ट केले आहे. पुढे एकवीस स्वर्ग, चौदा भुवने, सात पाताळे आणि सात समुद्र या संपूर्ण विश्वालाच दळण्यात वाटून टाकले आहे. बारा सूर्य, सोळा कळा आणि सतरावी कळा (जीवनकळा), तसेच चंद्र, सूर्य व सर्व तारांगण दळून साफ केले आहे. नक्षत्रांची वैरण घालून, नवग्रह आणि तेहतीस कोटी देवांना ब्रह्मा-विष्णूंसहित दळले आहे. ज्ञान, अज्ञान, विज्ञान, मी-तूपणा (अहंकार) आणि जन्म-मरणाचा फेरा या सर्वांचे दळण केले आहे. संत एकनाथ म्हणतात, विवेकाच्या जात्यात दोन्ही तळांसह (जात्याच्या दोन पाळ्यांसह म्हणजेच माया आणि प्रपंच या दोन्ही बाजूंसह) असे विलक्षण दळण दळले आहे की, आता जगात कोणतेही द्वैत उरलेले नाही; सर्वत्र केवळ तो कान्हाच उरला आहे.

जेव्हा जीवाची जिवलग असलेली माया किंवा आई दळायला बसली, तेव्हा बालकृष्ण तिथे आला आणि म्हणाला, "आई, हे दळण दळून तू थकली आहेस; चल, मी तुझ्या जात्याला हात लावतो. दोन्ही समसमान तळांवर पाय ठेवून तू फक्त कौतुक पहा, मी क्षणार्धात सर्व दळून संपवतो." जीवात्मा कृष्णाला म्हणतो, "हे कान्हा, तू लवकर हात लाव, मी एकटी किती दळू? तूच माझ्या आत्म्याचा खरा विसावा आणि विश्रांतीची सावली आहेस." या अध्यात्मिक जात्याला 'अहं ब्रह्मास्मि' (मी ब्रह्म आहे) या ज्ञानाचे टाके घातले असून, ते द्वैतभावाला संपवून टाकते; या जात्याचा खुंटा ईश्वरी अधिष्ठानाचा असून त्याचा निश्चय पक्का आहे. चारी देहांचे निरसन करून मी माझ्या नित्य आत्मस्वरूपाला न्याहाळत आहे; सहा शास्त्रे आणि अठरा पुराणांचे शब्दज्ञानही दळण्यात बारीक केले आहे. पंचमहाभूतांचे पाच धान्य केले असून चंद्र, सूर्य आणि प्राण्यांचे प्राण समभावाने दळले आहेत. ध्यान धरताना ध्येय, ध्याता आणि ध्यान ही त्रिपुटीच दळली गेली असून, तीव्र वैराग्यामुळे पाचही इंद्रियांचे विषय दळले गेले आहेत. वैकुंठ, कैलास, क्षीरसागर आणि शेषनाग या सर्व संकल्पना दळल्या गेल्या असून, ध्रुवपदासारखी अढळ स्थाने आणि जे जे डोळ्यांना दृश्य-अदृश्य दिसते, ते सर्व दळण्यात नष्ट झाले आहे. खोट्या वासनांना भाजून जात्यात घातले असून, सत्त्व-रज-तम हे गुण समरस करून दळले आहेत; ओव्या गाता गाता ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या गुणातीत शक्तींनाही आत्मस्वरूपात एकरूप (दळून) केले आहे. कर्म-अकर्म, जन्म-मरण, मी-तूपणा आणि जीव-शीव हा भेद संपूर्णपणे दळला गेला आहे. आता पुढे पाहता चारही बाजूंना काहीही उरलेले नाही; दळण दळता दळता ती मूळ 'माया' देखील जात्यात दळून नाहीशी झाली आहे. मनाची वृत्ती पूर्णपणे स्तब्ध (निवर्तली) झाली असून, समाधी आणि जागृती या देहबुद्धीच्या अवस्था संपल्या आहेत. सर्वात मोठे नवल म्हणजे, दळणारे आणि दळले जाणारे जाते (प्रपंच) हे दोन्हीही आता परब्रह्मात विरून गेले आहेत. संत एकनाथ म्हणतात, एका जनार्दनाचे हे आत्मरूप असून, भगवंत आपल्या सहज लीलेने हा विदेही खेळ खेळत आहे.