सार्थ एकनाथ गाथा : रासक्रीडा

गोपिका त्या श्रीकृष्णाला एकांतात सुंदर रामक्रीडा (रासक्रीडा) खेळण्यासाठी वनात घेऊन जातात. ज्या भक्ताच्या मनात जशी इच्छा किंवा हेतू असतो, त्याप्रमाणे तो चक्रपाणी श्रीकृष्ण त्यांच्याशी खेळतो. ज्याचा जसा भाव असेल, तशीच त्याची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी नारायणाने हा सगुण अवतार घेतला आहे. संत एकनाथ म्हणतात, देवाने अवतार घेऊन प्रत्येक भक्ताच्या अंतःकरणातील भावाप्रमाणे त्याला सुख दिले आहे.

भगवंत आपल्या भक्तांसाठी स्वतःचा कोणताही संकल्प-विकल्प (अहंकार) मनात न धरता, भक्त जसे करतील तसा तो आपोआप बनतो. तो कोणाचाही उंच-नीच भाव, जात-कुळ, वर्ण, व्यक्ती किंवा शील पाहत नाही. त्याला गोपाळांचे उष्टे अन्नही अतिशय प्रिय वाटते, ते तो आवडीने खातो आणि त्यांच्यात मिसळून 'हमामा हुंबरी' (बालखेळ) करत आनंदाने नाचतो. संत एकनाथ म्हणतात, देवाने आपला सर्व थोरपणा बाजूला सारला असून, गोपाळांसोबत खेळताना तो स्वतःला कधीही श्रेष्ठ किंवा त्यांना कमी लेखत नाही.

एक गोपी दुसऱ्या गोपीला म्हणते, "चला बाई, आपण वृंदावनात जाऊन ती दिव्य रासक्रीडा पाहूया; नंदाच्या बाळाने तिथे मोठा अद्भुत नवल सोहळा रचला आहे." संसारात 'कल्पनेची सासू' मनाला खूप त्रास (जाच) देते, म्हणून आपण आपला देहभाव बाजूला ठेवून थेट परब्रह्माच्या चरणांशी आनंदाने नातू. आपला सर्व गर्व सोडून आपण त्या हरीपाशी जाऊया; आपला द्वैतभाव त्याच्या चरणी अर्पण केला की आपण स्वतः हरिरूप होऊन जाऊ. संत एकनाथ म्हणतात, हा देव संपूर्ण विश्वात व्यापक आहे, त्याच्याशिवाय हे लौकिक जग पाहिले तर ते एका स्वप्नासारखे निरर्थक (वाव) आहे.

वृंदावनात चाललेला तो अलौकिक आनंद पहा! तिथे यशोदेचा बाळ मुकुंद (कृष्ण) दिव्य क्रीडा करत आहे. तो सर्व गोपाळ, गवळणी आणि गाईंचे कळप एकत्र करतो, यमुनेच्या तीरावर आपले ठाण मांडून 'हमामा' खेळ खेळतो आणि सर्वांना आनंदाने गोपाळकाला वाटतो. तो तिथे सुंदर रासमंडळ रचतो, वस्त्रांची चोरी करून गवळणींना अडवतो आणि कौतुकाने जाऊन राधिकेची वेणी धरतो. संत एकनाथ म्हणतात, हा देव विश्वव्यापक असून, त्याची ही सगुण लीला अनुभवली नाही तर बाकी सर्व संसार स्वप्नाप्रमाणे व्यर्थ आहे.

खांद्यावर घोंगडी (कांबळी) पांघरून आणि हातात काठी घेऊन तो सावळा जगाचा मालक (जगजेठी) गोकुळात गाई चारत आहे. तो मुकुंद मुरारी श्रीहरी कान्हा तोंडाने "राधे राधे" म्हणत अतिशय मधुर बासरी (वेणू) वाजवत आहे. रासमंडळात असे कौतुक घडले आहे की, प्रत्येक गवळणीला आपल्यासोबत एक एक स्वतंत्र कृष्ण भेटला असून, ते एकमेकांचे हात धरून आनंदात नाचत आहेत. संत एकनाथ म्हणतात, कृष्णाने असे विलक्षण रासमंडळ रचले आहे की, आता जिकडे पाहावे तिकडे सर्वत्र केवळ परब्रह्मच भरून (कोंदून) राहिले आहे.

गोपिका अत्यंत प्रेमाने आपापसात कृष्णाच्या गोष्टी बोलत आहेत आणि आजूबाजूला उभे असलेले गोपाळ मित्र त्या आवडीने ऐकत आहेत. परंतु, या गोपाळांना श्रीहरीच्या या दिव्य लीलांचे गूढ (खूण) पूर्णपणे कळून येत नाही, ते केवळ देवाचे हे अगाध विंदान (कौतुक) पाहत राहतात. गोपिकांच्या मनात ईश्वरी प्रेमाची (चिन्मय कामाची) तीव्र ओढ लागली आहे, हे ओळखून चक्रपाणी श्रीकृष्ण त्यांच्यासोबत रास खेळतो. त्या गोपींसोबत देवाने रात्रीचा काळ वाढवून सहा महिन्यांचा (षण्मास) एकच मोठा रात्रीचा खेळ केला; संत एकनाथ म्हणतात, भगवंताची ही अलौकिक कळा कोणालाही सहजासहजी समजत नाही.

वनात दिव्य रासक्रीडेचा खेळ खेळून झाल्यानंतर, श्रीहरी विविध रूपांनी गोपींसोबत गोकुळात परत येतो. हे देवाचे विंदान (लीला) नेमके कसे आहे, हे कोणालाही कळत नाही; कारण याचे वर्णन करताना वेद-शास्त्रांनाही मौन धारण करावे लागले आहे. जे रूप मोठेमोठे ऋषी, मुनी आणि तपस्वी जंगलात शोधत (धुंडत) फिरतात, ते सामान्य मानवी जीवांना कसे कळावे? संत एकनाथ म्हणतात, जो मूळ परब्रह्माचा पुतळा आहे, तो नंदाच्या घरी बाळ बनून असा अलौकिक खेळ खेळत आहे.

रासक्रीडा करून जेव्हा गवळणी आपल्या घरी परत आल्या, तेव्हा त्यांचे मन कृष्णाच्या प्रेमात इतके लुब्ध (लांचावल्या) झाले की, आता त्यांच्या मनात कृष्णाशिवाय दुसरा कोणताही विचार येत नाही. त्यांना आता डोळ्यांनी जे जे दिसते, त्या प्रत्येक वस्तूत केवळ कृष्णच भासू लागतो; अशा प्रकारे त्या पूर्णपणे कृष्णरूपाशी समरस झाल्या आहेत. बसताना, झोपताना, जेवताना किंवा येता-जाता, सर्व प्रकारची कामे करताना त्या कामिनी (गोपी) सदा कृष्णमय झालेल्या असतात. लौकिक जगाला हा वरवर परपुरुषानुरक्ती (व्यभिचार) वाटत असला, तरी संत एकनाथ म्हणतात की, देवाने गोपींचा हा केवळ सप्रेम आणि शुद्ध अंतःकरणाचा भाव पाहून, आपल्या अथांग प्रेमाने त्यांचा उद्धार केला (तारिल्या).