सार्थ एकनाथ गाथा : वनक्रीडा

एका दिवशी सकाळी उठून यशोदा माता कान्हाला म्हणाली, "हे कान्हया, तू लवकर गाईंचे खिल्लार (गोधन) घेऊन वनात जा." देवाच्या सोबत त्याचे लहान लहान गोपाळ मित्र जमा झाले. त्यांनी आनंदाने आपापल्या शिदोऱ्या, काठ्या, घोंगड्या (कांबळी) आणि खेळण्याचे साहित्य घेतले. सर्व गाई वनात सोडल्या गेल्या. कृष्ण, बलराम आणि त्यांचे सवंगडी जेव्हा वनात खेळू लागले, तेव्हा स्वतः देवही हे गोकुळातील सुख पाहण्यासाठी आकाशात आले.

सर्व गोधने घेऊन बालगोपाळ यमुना नदीच्या तीरावर गेले. तिथे तो जगजेठी (जगाचा मालक) श्रीकृष्ण गोपाळांसोबत नाना प्रकारचे खेळ खेळू लागला. सर्व गोपाळांना एकत्र जमवून मध्ये कान्हा स्वतः खेळत आहे; या यादवांच्या राजाचा महिमा कुणालाही कळणारा नाही. सर्व गोपाळ मिळून विविध खेळ खेळत आहेत आणि आनंदाने नाचत, गदारोळ (गिल्ला) करत आहेत. संत एकनाथ म्हणतात की, तो मदनपुतळा असलेला नंदरायाचा सावळा कुमार गोपाळांच्या मेळ्यात रंगून गेला आहे.

वृंदावनात आज विलक्षण आनंदाचा सोहळा सुरू आहे, नंदराजाचा पुत्र कृष्ण याने तिथे एक नवीनच नवल (कौतुक) केले आहे. त्याचे लहान-लहान सवंगडी आणि गवळणींचा मोठा थाट जमला असून, ते पावा आणि वेणू (बासरी) वाजवत आनंदाने एकत्र नाचत आहेत. हे अद्भुत दृश्य पाहताना संत एकनाथ म्हणतात की, माझे मन पूर्णपणे वेधले गेले आणि पाहता पाहता माझे चित्त संसाराच्या पलीकडे जाऊन 'उन्मन' (ब्रह्मलीन) झाले.

गोकुळातील गाईंचे कळप मोकळेपणाने वनाकडे चालले आहेत आणि त्यांच्या मागे स्वतः वैकुंठाचा राजा श्रीकृष्ण चालत आहे. जो मुळात सावळ्या, चतुर्भुज आणि मेघःश्यामासारखा सुंदर वर्णाचा आहे, तो मनमोहन आज गाई-गोपाळांसोबत खेळत आहे. यमुनेच्या वाळवंटात सर्व गोपाळ एकत्र आले असून, ते आपल्या मित्रांसोबत चेंडूफळीचा खेळ खेळत आहेत. संत एकनाथ म्हणतात, नंदरायाचा तो मदनपुतळा मी माझ्या डोळ्यांनी पाहिला आहे.

जी विष्णूमूर्ती चतुर्भुज आहे, जिच्या हातात शंख, चक्र, गदा आणि कमळ (पद्म) असून गळ्यात वनमाळा शोभते, तोच नंदाचा कान्हा आज गाई, गोपाळ आणि सवंगड्यांना घेऊन वनात गेला आहे. त्यांनी यमुनेच्या तीरावर विटीदांडू, चेंडू, लागोरी अशा नाना प्रकारच्या खेळांचा मांड मांडला आहे. संत एकनाथ म्हणतात की, या सगुण रूपाचा खेळ पाहताना मन सर्व वृत्तींसह तन्मय झाले आणि पूर्णपणे कृष्णमूर्तीत वेधले गेले.

हे माते, जो परिपूर्ण, परब्रह्म आणि सर्वव्यापी परमात्मा आहे, तो आज गोकुळात सर्वसामान्य गुराख्यासारख्या गाई चारत फिरत आहे! पहा, तो आपल्या भक्तांच्या निस्सीम भक्तीला आणि प्रेमाला इतका भुलला आहे की, गोपाळांच्या शिदोऱ्या चोरून मोठ्या आनंदाने खात आहे. संत एकनाथ म्हणतात, जो संपूर्ण विश्वात व्यापक आहे, तो या गोकुळात केवळ कौतुकासाठी आणि प्रेमासाठी चोऱ्या करत फिरत आहे.

ज्याच्या केवळ दर्शनाने शिवशंकरादी देवांना तृप्ती मिळते, थोर योगी आपल्या हृदयात ज्याचे ध्यान धरतात, आणि सहा शास्त्रे, चार वेद व अठरा पुराणे ज्याचे वर्णन करतात, तरीही हजार मुखे असलेल्या शेषनागालाही ज्याची गती (अंधांत) कळत नाही; तोच हा नंदनंदन यशोदेचा तान्हा बाळ बनला असून, गोपाळ त्याला प्रेमाने 'कान्हा कान्हा' म्हणून हाक मारत आहेत. जो परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी या चारही वाचांना सापडत नाही, आणि ज्याला मिळवण्याच्या साधनांमध्ये मोठेमोठे ज्ञानी वेडावून गेले; ज्याची भेट अष्टांग योग साधूनही मुनिजनांना सहजासहजी होत नाही, तो हा जगाचा मालक (जगजेठी) आज हातात काठी घेऊन अत्यंत आवडीने गाई चारत आहे.

तो सावळा परब्रह्म यमुनेच्या तीरावर गाई, गोपाळ आणि वासरे यांना सोबत घेऊन विविध खेळ खेळत आहे. गोपाळ म्हणतात, "कान्होबा, चल आपण यमुनेच्या पात्रात जाऊ आणि तिथे प्रेमाने एकत्र बसून दहीभात खाऊ (गोपाळकाला करू)." सर्व गोपाळ आपापल्या आवडीने आनंदाने नाचत आहेत आणि तो सावळा परब्रह्म आपल्या मित्रांचे कौतुक पाहत आहे. संत एकनाथ म्हणतात की, जो सर्व ब्रह्माचेही सार आहे, तो कृष्ण आज या गवळ्यांच्या पोरांसोबत प्रत्यक्ष खेळत आहे; या गवळ्यांचे भाग्य खरोखरच धन्य आहे.

सकाळी उठून यशोदा माता कृष्णाला म्हणते, "मुरारी, उठ, सर्व गोपाळ तुझ्या दाराशी उभे राहून तुझी वाट पाहत आहेत. तुझी शिदोरी घे आणि लवकर वनात जा." हा यादवांचा राणा श्रीकृष्ण यमुनेच्या तीरावर नाना प्रकारच्या क्रीडा करत खेळत आहे. मागे-पुढे गोपाळ चालत असून मध्ये तो सावळा सुकुमार हरी चालत आहे आणि ओठांवर धरून सुंदर मुरली (बासरी) वाजवत आहे. तो नाद ऐकून गाई आपल्या शेपट्या वर करून आनंदाने नाचू लागतात. बासरीचा तो दिव्य नाद संपूर्ण त्रिभुवनात कोंदून राहिला असून, त्या नादाने वेड्या झालेल्या गवळणी आपले घरदार आणि देहभान विसरून वनाकडे धावत सुटतात. त्या वनात पक्षी, हरीण, गाई आणि वाघ या सर्वांमधील वैरभाव नष्ट होऊन सर्वजण एकमुखाने 'कृष्ण' नावाचा उच्चार करत आहेत. मी काया, वाचा, मनाने अशा या प्रभूला शरण गेलो आहे.