सार्थ एकनाथ गाथा : विरहावस्था

"आज हा कृष्ण का बरं आला नाही?" असे म्हणून गवळणी व्याकुळ होऊन दुःख करत आहेत. माझ्या देहाला आणि मनाला त्याचा असा काही लळा लागला आहे की, त्याच्याशिवाय करमत नाही. हे नंदाच्या बाळा, तू का येत नाहीस? तुला मिळवण्यासाठी मी कोणत्या देवाला नवस करू? कोणत्या गुरूला तुझा मार्ग विचारू? हा हृषीकेश (कृष्ण) मला कसा भेटेल, याच चिंतेने मन अतिशय उदास झाले आहे. संत एकनाथ म्हणतात की, जर त्याचे दर्शन हवे असेल तर उपाय एकच—त्याच्या चरणांना घट्ट धरून शरण जाणे, तिथेच त्याचे दर्शन घडेल.

माझा जीव त्या श्रीकृष्णाच्या प्रेमाने वेधला गेला आहे, मला कोणीतरी माझ्या श्रीरंगाला भेटवा. त्याच्यासाठी मी सर्व प्रकारचा मोह, ममता आणि संसाराचा संग सोडून दिला आहे. तो माझ्या जीवाचा जिवलग झाला आहे. अशी विरहाने व्याकुळ झालेली गवळण म्हणते, "हे हरी, तू माझा त्याग का केलास? तुला समभावाने पाहण्यासाठी आमचे मन तुझ्यात गुंतले आहे, पण तू मात्र मध्येच मायेचा पडदा आणतोस. आता हा विरह सहन होत नाही." संत एकनाथ म्हणतात की, जेव्हा श्रीहरी प्रसन्न होतो, तेव्हा तो केवळ या जन्माचाच नाही, तर जन्म-मरणाचा मूळ विरहच संपवून टाकतो.

परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी या चारही वाचा ज्याचे रूप शोधण्यात गुंतल्या आहेत, आणि ज्याच्या स्वरूपाचे वर्णन करताना श्रुती आणि शास्त्रे थकली (भांडत राहिली), तो आमचा लक्ष्मीपती कृष्ण आज कोणाच्या वियोगात, कुठे गुंतला आहे? तो आमच्यावर का रुसला आहे? हे कान्हा, तू ये आणि आम्हाला प्रेमाने आलिंगन दे. दर्शन देऊन आमचे मनोरथ पूर्ण कर आणि या विरहातून आमचे समाधान कर, तुझे चरण दाखव. यात आमचा काही अपराध नाही, हा सर्व तुझाच कौतुक खेळ आहे. संत एकनाथ म्हणतात, हे देवा, आता एक वेळ येऊन आम्हाला दर्शन दे.

तो प्रभू रामचंद्र मला असा एकाकी टाकून कुठे गेला? रामाशिवाय माझा जीव अत्यंत व्याकुळ होत आहे आणि मला संसाराचे कोणतेही काम सुचत नाही. त्याच्याविना मला क्षणभरही चैन पडत नाही आणि माझ्या जीवाला अजिबात आराम मिळत नाही. संत एकनाथ म्हणतात की, जोपर्यंत डोळे भरून तुझ्या त्या सावळ्या, घनश्याम रूपाचे दर्शन होत नाही, तोपर्यंत ही व्याकुळता संपणार नाही.

विरहाने व्याकुळ झालेली गोपिका म्हणते, "माझे कोणते पूर्वकर्म आड आले आहे देव जाणे, ज्यामुळे माझ्या जिभेवर त्या सावळ्याचे नाव येत नाहीये आणि माझे मन त्याच्या विरहाने वेधले गेले आहे." सर्व गोपी एकत्र येऊन बोलत आहेत की, "तो सावळा कृष्ण कुठे गेला कोणास ठाऊक? पाहता पाहता त्या गोपाळाने आम्हाला चकवले (ठकवले) आणि तो अदृश्य झाला." आमचे वाईट कर्म आड आल्यामुळेच हा वियोग सहन करावा लागत आहे. संत एकनाथ गोपींच्या या विरहदुःखाचे कौतुक आणि वर्णन या अभंगातून करत आहेत.

हे कान्हा, तू आम्हाला सोडून दूर देशात जाऊ नकोस, आम्हाला नेहमी तुझ्या चरणांशीच स्थान दे. तू जवळ असलास की विरहाचे दुःख उरणारच नाही. आता हा संसाराचा आणि वियोगाचा खेळ पुरे झाला, कारण या संसारात गुंतल्यामुळे तू मनापासून दूर जातोस. आमच्या मनात कधीही 'तू आणि मी' असा द्वैतभाव येऊ देऊ नकोस; तू स्वतः आमच्या हृदयात प्रकट होऊन ज्ञानाचा प्रकाश दाखव. हे देवराया, आमचा विरह सत्वर दूर कर आणि तुझ्या दिव्य चरणांचे दर्शन दे. याशिवाय दुसरी कोणतीही इच्छा नाही, मी तुझ्या चरणांना शरण आलो आहे.

विटेवर असलेल्या त्या समचरणांवर (विठ्ठलाच्या चरणांवर) माझे मन वेधले गेले आहे; त्या चरणांपासून दूर होताच विरहाच्या वेदना सुरू होतात. सुख-दुःख आणि राग-द्वेषाच्या पलीकडे जाऊन चित्त उन्मन अवस्थेत गेले आहे. गोपिका म्हणतात, "हे सावळ्या कान्हा, तू दूर जाऊ नकोस, परत ये." त्याच्या विरहामुळे परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी या चारही वाचा तटस्थ (स्तब्ध) झाल्या आहेत, तोंडातून शब्द फुटत नाही. तुझ्या वियोगाचे दुःख आम्हाला नको, फक्त तुझ्या नामाचे अखंड अनुसंधान राहावे. मी काया, वाचा, मनाने तुला शरण आलो आहे.

मनातील वेगवेगळ्या आशा आणि इच्छांमुळेच जणू तो सावळा कृष्ण आमच्यापासून दूर झाला आहे. खरं तर तो हृदयात जवळच आहे, तरीही गोपी म्हणतात की हा कान्हा कोणत्या कारणाने आमच्यावर रुसला आहे? "हे नंदनंदना कान्हा, तू धावून ये आणि आमची (तुझ्या दर्शनाची) इच्छा पूर्ण कर. मनात दुसरी कोणतीही कल्पना नसो, फक्त दर्शन देऊन आमचा विरह दूर कर." कृष्णप्रेमाच्या छंदात पडल्यामुळे गोपींचे बोलणे आता अबोल झाले आहे (त्या शांत झाल्या आहेत). संत एकनाथ म्हणतात, आमचे चित्त त्या नंदनंदनाच्या रूपात पूर्णपणे गुंतले आहे.

ही जीव कल्पनेतील विरहिणी जन्मोजन्मांतरापासून दुःखी आणि अंतःकरणात अस्वस्थ होती. मागील जन्मांत जे जे दुःख भोगले होते, ते या जन्मात परमेश्वराच्या कृपेने नष्ट झाले आहे. जो देहाच्या पलीकडचा (देहातीत) आहे, तो प्रत्यक्ष येऊन भेटला आणि ज्याचा विरह मला सतावत होता, तो गोपीनाथ कृष्ण जेव्हा मी मनाच्या तळाशी पाहिले तेव्हा तिथेच भेटला. आता सर्व दुःख संपले आहे आणि जीवनात आनंदाचा वर्षाव होत आहे. संत एकनाथ म्हणतात, जेव्हा तो परात्पर परमात्मा भेटला, तेव्हा संसाराचा सर्व विरह कायमचा नष्ट झाला.

काम, क्रोध हे आमचे दुष्ट वैरी आहेत; तसेच लोभ, अहंकार आणि आशा यांनी आम्हाला वेढले आहे. आमचे पूर्वकर्म अतिशय बलवान ठरले, ज्यामुळे आम्ही या विकारांमध्ये गुरफटून गेलो आणि देवापासून दूर झालो. "हे हरी, आता तुझा वियोग आम्हाला नको. तू लवकर धावून ये, आम्हाला भेट आणि दूर धरू नकोस, हा वियोग आता संपव." माझ्या मनात तुझ्या भेटीची तीव्र आस (आर्त) आहे, म्हणूनच माझी वाणी हे विरहाचे शब्द बोलत आहे. संत एकनाथ म्हणतात, देवाच्या समचरणांचे दर्शन घेताच सर्व वियोग नष्ट झाला.

पूर्वी मी ईश्वरापासून खूप दूर होतो आणि संसाराच्या कष्टांमध्ये विनाकारण वेळ वाया घालवला; तिथे मला क्षणभरही शांती किंवा विश्रांती मिळाली नाही. पण आता मला माझे जिवलग सद्गुरू भेटले आहेत. सद्गुरू भेटल्यामुळे आता विरहाची गोष्ट कायमची संपली आहे, कारण मी डोळे भरून त्या जगजेठीला (परमात्म्याला) पाहिले आहे. आता त्याच्या चरणांवर घट्ट मिठी मारली असून, विरह मुळासकट नष्ट झाला आहे. संत एकनाथ म्हणतात, प्रभूचे रूप पाहताच मन आनंदित झाले, जन्मोजन्मांतराचे दुःख फिटले आणि काया, वाचा, मनाने मी त्याच्याशी एकरूप झालो.

अनेक जन्मांपासून हा जीव विरहाने पीडित होता, तो इतका काळ कसा स्थिर राहिला कुणास ठाऊक! आता मन विठ्ठलाच्या/गोविंदाच्या चरणी वेधले गेले आहे, परंतु अजूनही बुद्धी मध्यमा आणि वैखरी या वाणीच्या गराड्यात (लौकिक जगात) गुंतलेली आहे. तो सावळा कृष्ण या चारही वाचांच्या पलीकडचा आहे आणि या विरहिणीला त्याचाच छंद लागला आहे. तो या चारही वाचांच्या पलीकडे कुठे जाऊन लपला आहे? म्हणूनच आम्ही स्वतःला असहाय (अबला) समजत आहोत. हा विरह पूर्वपुण्याईचे फळ पदरात पडल्याशिवाय जाणार नाही. संत एकनाथ म्हणतात, जेव्हा हरीची प्रत्यक्ष भेट होते, तेव्हा सर्व विरह नक्कीच नाहीसा होतो.

"हे श्रीरंगा, कान्हा, तू धावून ये. माझ्या हृदयात विरहाचे मोठे दुःख दाटले आहे, तुझ्याशिवाय यातून कोण सोडवणार?" दैवयोगाने तो परमात्मा आज सगुण देहाच्या रूपाने आम्हाला सापडला आहे. त्याच्या सगुण आणि निर्गुण रूपाचा असा काही वेध लागला की, मन सद्गदित झाले आहे. बोलणे खुंटले आहे (वाचा कुंठित झाली) आणि केवळ परमानंदाचा अनुभव उरला आहे. बुद्धी स्थिर झाली असून, सर्व वृत्ती आणि विरक्ती विरून जाऊन मन उन्मनी समाधीत स्थिरावले आहे. संत एकनाथ म्हणतात, सर्व आसक्ती सुटून मन संगरहित झाले असून, काया, वाचा, चित्त स्थिर झाले आहे आणि विरहाचे दुःख पूर्णपणे नष्ट झाले आहे.

दिवसाच्या माध्यान्ह काळी किंवा रात्रीच्या वेळी गोपिका अंतःकरणात विरह धरून बसल्या आहेत की, तो श्रीहरी आम्हाला कधी भेटेल? आणि काय आश्चर्य! अचानक त्यांना संतांचा संग (संतसंगती) लाभला आणि त्यांच्या विरहाचा पार भंग झाला. संतांच्या कृपेने मनातील 'मी आणि देव' हा द्वैतभाव तुटून गेला आणि जन्म-मरण फेऱ्याचे सर्व पांग (दुःख) फिटले. संत एकनाथ म्हणतात, संतसंगतीमुळे संसाराचे ओझे उतरले, देहाहंकार गळून पडला (देहत्याग झाला) आणि जीवनात केवळ ईश्वरी प्रेमाचे अपार सुख उरले.

जे लोक संसारातील क्षणिक विषय-सुखांमध्ये आणि त्यांच्या वियोगात गुंतून राहतात, त्यांना जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात सतत फिरावे लागते; त्यातून त्यांना कोणीही सोडवू शकत नाही. म्हणूनच संसारात आसक्त होऊन गुंतू नका. "हे संतजनहो, मला या संसाराच्या आणि विषयांच्या विरहापासून (आसक्तीपासून) सोडवा." हा संसार क्षणभंगुर आहे आणि हा भवसागर दुःखाने भरलेला आहे; यातून पैलतीराला जायचे असेल तर संतांची संगती धरा. संतांना मनापासून शरण गेल्याशिवाय त्रिभुवनात उद्धार नाही. संत एकनाथ म्हणतात, एका भावाने शरण जाताच संसाराचा विरह मुळासकट नष्ट होतो.

विरहाने व्याकुळ झालेली गोपिका आता असा निश्चय करते की, मी त्या परात्पर श्रीहरीला प्रत्यक्ष पाहीन. त्यासाठी मला प्राणायाम किंवा इतर अवघड साधनांची (मन-पवन साधन) गरज नाही, कारण मला संतांची संगती लाभली आहे आणि त्यामुळे माझा संसार धन्य झाला आहे. संतांचा महिमा अगाध आहे, त्यांच्यामुळे विरह निघून गेला आणि सुखधाम (परमात्मा) प्राप्त झाला. भगवंताच्या नामाशिवाय जो विरह आहे तो व्यर्थ आहे; संसारातील विषयांच्या विरहाचा मी धिःकार करतो. हरीच्या नामाशिवाय दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ साधन नाही. संत एकनाथ म्हणतात की, नाम जपताच मन स्थिर झाले आणि विरह मुळापासून नष्ट झाला, हे त्रिकालाबाधित सत्य आहे.

माझे मन आता रात्रंदिवस हरीच्या चरणी रंजले (रंगून गेले) आहे आणि माझे चित्त त्याच्या चरणांशी कायमचे जडले आहे. त्यामुळे विरहाचे सर्व दुःख संपले असून माझा संसार धन्य झाला आहे. हे माते, आता विरह संपला असून असे परमसुख लाभले आहे की, अंतकरणात आनंद मावेनासा झाला आहे. आज संतांची संगती लाभल्यामुळे माझी सर्व मोह-ममता तुटली आहे आणि मनातील सर्व भ्रम सहज दूर झाले आहेत. संत एकनाथ म्हणतात, संतांच्या संगतीमुळे मनाला पूर्ण विश्रांती लाभली असून, विरहाची सर्व भ्रांती (भ्रम) चित्तातून नष्ट झाली आहे.

विरहाने व्याकुळ झालेली गोपिका अनुताप धरून बसली आहे की, माझे पूर्वकर्म किती बलवान आहे, ज्यामुळे मला देवाचा विरह सहन करावा लागत आहे आणि कोणत्याही उपायाने त्याची भेट होत नाहीये. "मला संतांची संगती मिळवून द्या, तीच माझी सर्व भ्रांती दूर करेल." विरहाने अत्यंत पीडित झालेल्या या गोपींना कोण शांत करणार? त्यांच्या जीवाला श्रीरंगाचा वेध लागला आहे, तो भेटल्यावरच त्यांना खरे सुख लाभेल. त्यांना आता आपले-परके असे काही सुचत नाही. या विरहाला अंतपार नाही; यातून मला माझे सद्गुरूच सोडवू शकतात. असा विरह सहन करत असतानाच, दैवयोगाने संतांचे सुख (संग) लाभले आणि संसाराचे तिन्ही ताप (तापत्रय) नष्ट होऊन अपार सुख मिळाले. संत एकनाथ म्हणतात, संतसंगतीने विरह नष्ट होतो, देह पावन होऊन विदेही अवस्था प्राप्त होते आणि जीवन आनंदमय होते.

ही जीवरूपी विरहिणी युगायुगांपासून विरहाने पीडित होती; कारण ती ध्यानी-मनी त्या चक्रपाणी कृष्णाला स्मरत नव्हती, म्हणूनच तिला या वियोगाची जाचणी (त्रास) सहन करावी लागत होती. पण हे सखे, आता संतसंगती लाभली आहे. संतसंगतीमुळे विरह दूर होऊन अपार सुख मिळाले असून, जन्मोजन्मांतराच्या येण्या-जाण्याच्या फेऱ्या (वेरझार) तुटल्या आहेत. संतांचा संग घडताच मनाला खरी विश्रांती मिळाली, मायेचे पडदे आणि भ्रम दूर झाले आणि भवसंसाराची शांतता झाली. संतांचा महिमा किती वर्णावा! संत एकनाथ म्हणतात, संतांचा महिमा गाताच विरह फिटला, परमात्मा भेटला, अंतकरणात सुख दाटून आले आणि विरहाचे (पुनर्जन्माचे) बीज कायमचे भाजून (नष्ट होऊन) गेले.

विरहाने व्याकुळ झालेली गोपिका स्वतःशीच बोलत आहे; आकाशात शुद्ध, निर्मळ चांदणे पडले आहे आणि त्या चांदण्यात तो घनसावळा कृष्ण खेळत आहे, पण माझ्या दुर्दैवाने (कर्मदशेमुळे) माझ्या नशिबी हा वियोग आला आहे. ती इतर सख्यांना म्हणते, "मला एकदा त्या कृष्णाचे मुख दाखवा (दावा गे दावा). हा विरह अत्यंत दारूण आहे; माझ्या कोणत्या कर्मामुळे आमची भेट तुटली आहे? हा यदुनंदन माझ्याशी का बोलत नाही?" या विरहाच्या तापाने मी आतून खूप तापले आहे, यातून मला दुसरा कोण वाचवणार? इतक्यात मला माझे श्रीगुरू तातडीने भेटले आणि संत एकनाथ म्हणतात की, त्या सद्गुरूंनी मला त्वरित श्रीहरीचे दर्शन घडवून आणले.