॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ एकनाथ गाथा - भाग 13 (श्रीकृष्णाचा वेध)
भाग 13

सार्थ एकनाथ गाथा : श्रीकृष्णाचा वेध

संत एकनाथ महाराजांच्या श्रीकृष्णाचा वेधातील अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
येणें छंदे छंद लागली नव्हाळी । हा कान्हो वनमाळी वेध याचा ॥१॥
सरितां सरेना बैसला हृदयीं । तो आतां ठाईचें ठायीं जडलासे ॥२॥
एका जनार्दनी नोहेची परता । संपूर्ण पुरता भरला देहीं ॥३॥
या कान्हाच्या, वनमाळीच्या प्रेमाचा असा काही छंद जडला आहे की, मनाला एक नवीनच गोडी लागली आहे. तो माझ्या हृदयात असा काही येऊन बसला आहे की, त्याचा विचार संपता संपत नाही; तो आता अंतकरणात कायमचा जडला आहे. संत एकनाथ म्हणतात की, हा परमात्मा आता माझ्या देहात संपूर्णपणे भरून राहिला आहे, तो माझ्यापासून कधीही वेगळा होऊ शकत नाही.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
चंद्राहुनी शीतळ रवीहुनी सोज्वळ तेणे मज केवळ वेधियलें ॥१॥
वेध कैसा मज लागला वो बाई ॥धृ॥
अमृताहुनी स्वादू गगनाहुनी मृदु । रुपेंविण आनंद देखिला बाई ॥२॥
ऐका जनार्दनी आनंदु परिपूर्ण । काया वाचा मनें वेधिलें वो बाई ॥३॥
जो चंद्रापेक्षाही शीतल आणि सूर्यापेक्षाही अधिक तेजस्वी, सोज्वळ आहे, त्याने माझ्या मनाला पूर्णपणे वेधून घेतले आहे. हा वेध (ओढ) एवढा अद्भुत आहे की, तो अमृतापेक्षा गोड आणि आकाशापेक्षाही कोमल आहे. कोणत्याही बाह्य रूपाशिवाय केवळ त्याच्या अस्तित्वाचा परम आनंद मी अनुभवला आहे. माझ्या काया, वाचा आणि मनाने तो परिपूर्ण आनंद कोंदून राहिला आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
दुडीवरी दुडी गौळणी सातें निघाली । गौळणी गोरस म्हणों विसरली ॥१॥
गोविंदु घ्या कोनी दामोदरु घ्या गे । तंव तंव हांसती मथुरेच्या गे ॥२॥
दुडीया माझारी कान्होंबा झाला भरी । उचंबळे गोरस सांडे बाहेरी ॥३॥
एका जनार्दनी सबलस गौळणी । ब्रह्मानदु न समाye मनीं ॥४॥
डोक्यावर दह्या-दुधाच्या घागरी (दुडी) ठेवून गवळणी मथुरेशी निघाल्या, पण कृष्णप्रेमात त्या एवढ्या दंग झाल्या की 'दूध-दही घ्या' असे म्हणण्याऐवजी "गोविंद घ्या, दामोदर घ्या" अशी हाक मारू लागल्या. हे ऐकून मथुरेतील लोक हसू लागले. गवळणींच्या त्या घागरींमध्ये जणू कान्हा स्वतः भरून राहिला होता, त्यामुळे त्यांचा प्रेमरूपी गोरस उचंबळून बाहेर सांडत होता. या भाग्यवान गवळणींच्या मनात तो ब्रह्मानंद मावेनासा झाला होता.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
गौळणीचा थाट निघाला मथुरे हातालागीं । तें देखोनि जगदीश धांवला गोप घेऊनी वेगीं ॥१॥
कान्हया सरसर परता नको आरुता yेऊं । तुझा संग झालिया मग मी घरा कैसी जाऊं ॥धृ॥
सासुरवासिनी आम्ही गौळणी जाऊं दे रे हरी । बहु वेळ लागतां सासु सासरे कोपतील घरीं ॥२॥
आम्हीं बहुजनी yेकला तु शारंगपाणी दिससी येथें । हृदयमंदिरीं ठेऊनी तुंतें जाऊं मथुरांपथें ॥३॥
एका जनार्दनी ब्रह्मावादिनी गोपिका बरवटां । कृष्णापदीं त्या लीन झाल्या पूर्णपणें तन्निष्ठा ॥४॥
गवळणींचा मोठा थाट मथुरेच्या बाजाराकडे निघालेला पाहून, गोपाळांना सोबत घेऊन जगदीश्वर श्रीकृष्ण वेगाने धावून आला आणि त्यांची वाट अडवली. गवळणी म्हणू लागल्या, "कान्हा, तू जरा मागे सरक, आमच्या जवळ येऊ नकोस. तुझा संग जडला तर आम्ही संसाराच्या घरी परत कशा जाणार? आम्ही सासुरवाशिणी आहोत, सासू-सासरे घरी रागावतील, म्हणून आम्हाला जाऊ दे." आम्ही एवढ्या गवळणी आहोत आणि तू एकटाच शारंगपाणी आहेस; आता आम्ही तुला आमच्या हृदयमंदिरात साठवून मथुरेच्या वाटेने जातो. अशा प्रकारे त्या सर्व गोपिका पूर्ण निष्ठेने कृष्णचरणी लीन झाल्या.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
ऐक एक सखye बाई नवल;अ मी सांगुं काई । त्रैलोक्याचा धनी तो हा यशोदेसी म्हणतो आई ॥१॥
देवकीने वाईला यशोदेनें पाळिला । पांडवाचा बंदिजन होऊनियं राहिला ॥२॥
ब्रह्माडाची साठवन योगीयाचें निजधन । चोरी केली म्हणऊनी उखळासी बंधन ॥३॥
सकळ तीर्थें जया चरणीं सुलभ हा शूलपाणी । राधिकेसी म्हणे तुझी करीन वेणीफणी ॥४॥
शरण एका जनार्दनीं कैवल्याचा मोक्षदानीं । गाई गोप गोपीबाळां मेळवीले आपुलेपणीं ॥५॥
एक गवळण दुसऱ्या गवळणीला म्हणते, "हे सखे, एक मोठे नवल ऐक. जो संपूर्ण त्रैलोक्याचा मालक आहे, तो येथे यशोदेला 'आई आई' म्हणून हाक मारतो आहे. ज्याला देवकीने जन्म दिला आणि यशोदेने पाळले, तो पुढे पांडवांचा सारथी, दूत (सेवक) बनून राहिला. ज्याच्या उदरात अख्खे ब्रह्मांड साठवलेले आहे आणि जो योग्यांचे परम धन आहे, त्याला लोणी चोरले म्हणून यशोदेने उखळाला बांधून ठेवले. ज्याच्या चरणी सर्व तीर्थे आहेत, तो हा प्रभू राधिकेला म्हणतो की मी तुझी वेणीफणी करतो. असा हा मोक्ष देणारा कैवल्यपती सर्व गाई, गोपाळ आणि गोपिकांना आपल्या प्रेमाने आपलेसे करून राहिला आहे."
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
भिंगाचे भिगुलें खांद्यावर आंगुलें । नाचत तान्हुलें यशोदेचें ॥१॥
yेती गौळणी करीती बुझावणी । लागती चरणी कान्होबाच्या ॥२॥
गोविंद बाळिया वाजविती टाळिया । आमुचा कान्हया देवराज ॥३॥
कडदोरा बिंद्ली वाघनखें साजिरी । नाचत श्रीहरी यशोदेcha ॥४॥
पायीं घागरीया वाक्य साजरीया । कानीच्या बाळ्या ढाळ देती ॥५॥
एका जनार्दनी एकत्व शरण । जीवें निबंलोण उतरती ॥६॥
यशोदेचे लहानसे, तान्हुले बाळ खांद्यावर घोंगडी (भिगुलें) टाकून आनंदाने नाचत आहे. सर्व गवळणी गोळा होऊन त्याला लाड करत आहेत आणि कान्होबाच्या चरणी लागत आहेत. बालगोपाळ टाळ्या वाजवून म्हणत आहेत की, "आमचा हा कान्हा देवांचाही राजा आहे." कमरेला कडदोरा, गळ्यात वाघनखे आणि दागिने घालून हा श्रीहरी नाचत आहे. त्याच्या पायातील पैंजण, घागरी वाजत आहेत आणि कानातील बाळ्या डुलत आहेत. संत एकनाथ म्हणतात की, अशा या सुंदर रूपावरून गवळणी स्वतःचा जीव ओवाळून टाकत आहेत (निंबलोण उतरत आहेत).
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
कृष्णमूर्ती होय गे काळी आली सोयं गे । प्राणाचाही प्राण पाहतां सुख सांगुं काय गे ॥१॥
तुळशी माळ गळां गे कस्तुरीचा टिळा गे । आर्धांगी रुक्मिणी विंझणे वरित गोपी बाळा गे ॥२॥
पीतांबराची कास गे कसिली सावकाश गे । नारद तुंबर गायन करती पुढें निजदास गें ॥३॥
भक्त कृपेची माय गे वोळखिली विठाई गे । एका जनार्दनीं विटे जोदियेले पाय गे ॥४॥
ती सावळ्या रंगाची कृष्णमूर्ती समोर आली असून, ती आपल्या प्राणाचाही प्राण आहे; त्याचे दर्शन झाल्यावर होणारे सुख शब्दांत सांगता येत नाही. त्याच्या गळ्यात तुळशीची माळ आणि कपाळावर कस्तुरीचा टिळा शोभत आहे. त्याच्या अंगी (अर्धांगी) रुक्मिणी माता असून, गोपीबाळा त्याला प्रेमाने पंख्याने वारा घालत आहेत. त्याने पिवळा पितांबर कसला आहे. त्याच्या समोर नारद आणि तुंबरू यांसारखे थोर भक्त-दास गायन करत आहेत. संत एकनाथ म्हणतात की, भक्तांवर कृपा करणारी हीच ती विठू माऊली आहे, जिचे पाय विटेवर जडले आहेत आणि मी तिला शरण गेलो आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
ब्रह्मा कैसें वेडावलें गे बाइye ॥धृ॥
निर्गुण होतें सगुणा आलें । त्रिभुवन उद्धारित्ने बाईयें ॥१॥
घेऊनि वसुदेव गोकुळा नेलें । यशोदेने खेळविलें गे बाईye ॥२॥
एका एकपण तेंही नेलें । जनीं जनार्दनें केलें गे बाईye ॥३॥
हे बाई, ते परब्रह्म कसे वेडावले आहे पहा. जे मुळात निर्गुण, निराकार होते, ते संपूर्ण त्रिभुवनाचा उद्धार करण्यासाठी सगुण रूपात गोकुळात आले. वसुदेवांनी त्याला कंसाच्या भीतीने गोकुळात नेऊन सोडले आणि तिथे यशोदा मातेने त्याला लहानाचे मोठे करत खेळवले. त्या एकाच असणाऱ्या परमात्म्याने स्वतःचे एकटेपण विसरून जणू संपूर्ण लोकच (जनीं जनार्दन) कृष्णमय करून टाकले.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
कृष्णाला भुलविलें गोपीने ॥धृ॥
yशोदे तुझा हा कान्हा राहीना । मी मारीन क्रोधाने ॥१॥
नंदजी तुमचा कृष्ण लाडका हाका मरितो मोठ्यानें ॥२॥
वेताटी घेउनी नावेंत बैसला । वांचविले देवानें ॥३॥
एका जनार्दनी पूर्ण कृपेनें । नाहीं ऐकिलें मातेनें ॥४॥
गोपिकेने आपल्या निस्सीम भक्तीने कृष्णाला भुलवून (आपल्याकडे) गुंतवून ठेवले आहे. गवळण यशोदेकडे येऊन म्हणते, "यशोदा, तुझा हा कान्हा घरात अजिबात टिकत नाही, मला कधी कधी क्रोधाने त्याला मारावेसे वाटते. हे नंदराज, तुमचा हा लाडका कृष्ण जंगलात, वाटेत मोठ्याने हाका मारत फिरतो." एकदा तर तो काठी (वेताटी) घेऊन नदीत नावेत जाऊन बसला, देवानेच त्याला वाचवले. संत एकनाथ म्हणतात की, कृष्णाच्या या तक्रारींकडे यशोदा मातेने मात्र पूर्ण कृपेने आणि प्रेमाने दुर्लक्ष केले, तिने या तक्रारी ऐकल्याच नाहीत.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
देखिला अवचिता डोळा सुखाचा सागरु । मन बुद्धी हारपला झाले एककारु । न दिसे काया माय कृष्णी लागला मोहरु ॥१॥
अद्वया आनंदा रे अद्वया आनंदा रे । वेधियल्या कामिनी अद्वया आनंदा रे ॥२॥
खुटले yेणें जाणें घर सासुर । नाठवे आपपर वेधियलें सुंदर । अति सब्राह्म व्यापिलें कृष्ण पराप्तर नागर वो ॥३॥
सावजी कळलें आतां लोधलें निर्गुणा । एका जनार्दनीं कृपा केली परिपुर्णा । गगनीं गिळियलें yेणें उरी नुरेचि आपणा ॥४॥
डोळ्यांनी अचानक त्या सुखाच्या सागराला (कृष्णाला) पाहिले आणि मन, बुद्धी सर्व काही हरपून गेले; सर्व काही एकरूप (एककार) झाले. आता स्वतःच्या देहाचीही शुद्ध उरली नाही, कारण कृष्णाचा विलक्षण मोह (वेध) लागला आहे. तो आनंद अद्वैत आहे (जिथे देव आणि भक्त वेगळे नाहीत). या आनंदात गवळणी अशा काही वेधल्या गेल्या की त्यांचे संसाराचे येणे-जाणे, सासर-माहेर सर्व सुटले. त्यांना स्वतःचे-परक्याचे भान राहिले नाही. तो परात्पर कृष्ण सबाह्य व्यापून राहिला आहे. संत एकनाथ म्हणतात की, त्या परिपूर्ण कृष्णाने अशी काही कृपा केली की, जणू आकाशानेच आकाशाला गिळंकृत करावे, तसे आमचे वैयक्तिक अस्तित्व संपून आम्ही पूर्णपणे कृष्णमय झालो.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
दिव्य तेज झळकती रत्नकीळा फांकती अगणीत लावण्या तेज प्रभा दिसती गे माये ॥१॥
कानडा वो सुंदर रुपडा गे । अंतरीं बाहेरीं पाहतां दिसे उघडा गे ॥२॥
आलिंगनालागीं मन उताविळ होय । क्षेम द्तां माझें मीपण जाय ॥३॥
मागें पुढें चहुकडे उघडे पाही । पाहावयासी गेलें मजला ठक पडले बाई ॥४॥
बाहेरी पाहुं जातां आतंरी भासे । जें जें भासेम तें तें yेकीyेक समरसें ॥५॥
एका जनार्दनीं जिवीचा जिव्हाळा । एक पणें पाहतां न दिसे दृष्टीवेगळा ॥६॥
त्या भगवंताचे रूप अत्यंत दिव्य आहे; जणू रत्नांच्या कळा फाकाव्यात, तसे अगणित लावण्य आणि तेज दिसत आहे. तो कानडा (अगम्य) कृष्ण इतका सुंदर आहे की, अंतर्बाह्य पाहता तो सगळीकडे उघडा म्हणजेच स्पष्ट दिसत आहे. त्याला आलिंगन देण्यासाठी मन उतावीळ झाले आहे आणि त्याला मिठी मारताच माझे 'मीपण' (अहंकार) गळून पडते. मागे, पुढे, चहूकडे मी जिथे पाहेन तिथे तोच दिसतो; त्याला पाहू गेले तर मी स्वतःच थक्क झाले. त्याला बाहेर पाहू गेले तर तो हृदयात भासतो आणि जे जे दिसते ते सर्व त्याच्याशी समरस झाले आहे. हा कृष्ण माझ्या जीवीचा जिव्हाळा आहे, अद्वैत भावाने पाहिले तर तो दृष्टीआड कधी होतच नाही.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
सुंदर बाळका म्हणती गोपिका यशोदा रोहिणी सन्मुखा । आदि नाटका नाच व्यापका मिळालिया अनेका ।
सर्व पाळका सकळ चाळका सुखदाता सकळिका । धिमी धिमी बाळा नाचे वहिला म्हणती मायादिका ॥१॥
कृष्णा नाव रे व्यापका । म्हणाताती गोपिका ॥धृ॥
दणदण मेदनी वाजत वाम चरणनिघातें । थोंगीत थोंगीत थाक तोडीत चित्त अनुकारें संगीतें ।
टाळछंदें मन वेधें टाळी वाजे अनुहातें । धिम धिम धिमतांग थोंकीत ताळछंदें सांवळें नाचतें ॥२॥
गुप्त प्रगटीत थाक दावित स्थुळ सुक्ष्म आनंदें । धिगीतां धिगीतां वाजती गजरें शास्त्राचेनी विवादें ।
घटतन घटतनं शब्दे बोलती तार्किक गेले भेदें । गर गर गर गर भोवरी देत अवतार संबंधे ॥३॥
रणुझुणु रणझुणु वाजती श्रुति नेति नेति उअच्चारी । आत्मा हा व्यापक नाटक त्रैलोक्य पडलें फेरी ।
yशोदा रोहिणी वृद्ध गौळणी नाचत देह विसरी । पक्षी चारा विसरलें पवन मुख पसरे अंबरी ॥४॥
देव विमानीं पहाती गगनीं ब्रह्मा नाचताहे yेउनी । इंद्र ऐरावत नाचत जवळील ब्रह्मास्पती तो मुनी ।
गण गधर्व देव सर्व तेहतीस कोटी मिळोनी । कुबेर पोटा नाचत मोठा कृष्णांछंन घेउनी ॥५॥
शेष वासुकि नाचत वेंगीं चवदा भुवनें माथां । वराह गाढा पृथ्वी दाढां नाचे विसरुनि चिंता ।
तृणें तरुवरें पर्वत कुंजर लाचावले अनंता । सगुण निर्गुण अजंगम स्थावर वेधले अच्युता ॥६॥
घुळु घुळु घुळु घुळु कंकण वाजती बाहुभूषित भूषणां । तो परात्पर त्रैलोक्य सुंदर जगाचिया जीवना ।
खुण खुण संतबोलती संत घांगुरले हरिचरणा । दृष्टी देखिला सबाह्म निवाला एकशरण जनार्दना ॥७॥
(हा श्रीकृष्णाच्या अद्भुत नृत्याचे वर्णन करणारा अत्यंत लयबद्ध अभंग आहे) यशोदा आणि रोहिणीच्या समोर, जगाचा चालक आणि पाळणारा असलेला तो आदिनावट (नट) कृष्ण गोपींच्या मध्ये सुंदर नृत्य करत आहे. त्याच्या डाव्या पायाच्या आदरामुळे पृथ्वी दणदणत आहे. तो संगीताच्या तालावर, टाळछंदावर आणि अनाहत नादावर 'धिम धिम' करत नाचत आहे. त्याचे नृत्य कधी गुप्त तर कधी प्रकट होते; ते पाहून शास्त्रांचे आणि तर्कांचे सर्व भेद गळून पडतात. त्याचे पैंजण 'रणझुण' वाजत असून, ज्याला वेदही 'नेति नेति' (अंत नाही) म्हणतात, तो आत्मा आज गोकुळात नाचत आहे. त्याचे हे नृत्य पाहून यशोदा, रोहिणी आणि वृद्ध गवळणी देहभान विसरल्या; पक्षी चारा विसरले आणि वाराही स्तब्ध झाला. आकाशात विमानांतून देव पाहत आहेत, स्वतः ब्रह्मदेव, इंद्र आपल्या ऐरावतासह, आणि तेहतीस कोटी देव, गंधर्व एकत्र येऊन नाचत आहेत. कुबेर, चौदा भुवने डोक्यावर घेणारा शेषनाग, वराह देव सर्व चिंता विसरून नाचत आहेत. डोंगर, झाडे, पर्वत, जंगम आणि स्थावर सर्व सृष्टी या अच्युताच्या नृत्याने वेधून गेली आहे. त्याच्या हातातील कंकणे घुळुघुळु वाजत आहेत. संतांनी या रूपाची खुण ओळखली असून, ते हरीच्या चरणी लीन झाले आहेत. एकनाथ महाराज म्हणतात, हे रूप पाहून माझे मन शांत झाले आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
गोकुळीं लाघव दावितो चक्रपाणी । भोवंत्या वेष्टित बैसल्या अवघ्या गौळणी ।
मध्येम सुकुमार सांवळा शारंगपाणी । चिमणी पितांबर पिवळा ।
गळां वैजयंती माळा । घवघवीत घनसांवळा । पाहे नंदराणी ॥१॥
नाच रे तू कृष्णा मज पाहुं दे नयनी ॥धृ॥
नाचतो सांवळा सुंदर निमासुर वदन । वाळेघोळ घागरीयांच्या क्षणत्कार पूर्ण ।
आकर्ण नयन सुहास्य वदन पाहुनी भुले मदन । हातीच्या मुद्रिका झळकती ।
क्षुद्र किंकणी सुस्वर गती । वाकी नेपुरे ढाळा देती । पहाती गौळणी ॥२॥
सप्तही पाताळें नाचती हरिचिया गण गंधर्व देव सर्व अक्षर हरिपदें ।
वैकुंठ कैलास नाचती । चंद्र सुर्य रसनायक दीप्ति । ऋषिमंडळ धाक तोडिती । अदभुत हरिकिरणी ॥३॥
नाचती गोपाळा गोपिका सुंदर मंदिरें । उखळें जाती मुसळें पाळीं आणि देव्हारें ।
धातुमुर्ति नाचुं लागल्या एकसरें । गौळणी अवघ्या विस्मित ।
देहभाव हरपला समस्त । yशादेसी प्रेम लोटत । धरिला धांउनि ॥५॥
शीणलासी नाचतां आतां पुरें करी हरी । विश्वरुप पाहतां गोपी विस्मित अंतरीं ।
yशोदेनें कृष्ण घेतला कडियेवरी । एका जनार्दनी भक्तिभाव ।
अनन्य भक्ता दावी लाघव । निज भक्तांचे काज सर्व । करितां शिण न मानीं ॥६॥
चक्रपाणी श्रीकृष्ण गोकुळात आपली लीला दाखवत आहे. गवळणी त्याला घेरून बसल्या आहेत आणि त्यांच्यामध्ये सुकुमार, घनसावळा, पिवळा पितांबर नेसलेला आणि वैजयंती माळ घातलेला कान्हा उभा आहे. यशोदा माता म्हणते, "कृष्णा, तू नाच, मला डोळे भरून पाहू दे." तो सावळा सुंदर कान्हा नाचू लागतो तेव्हा त्याच्या पायातील वाळे आणि पैंजणांचा मोठा झंकार होतो. त्याचे मोठे डोळे आणि सुंदर हास्य पाहून मदनही मोहित होतो. त्याच्या नृत्याच्या तालावर सातही पाताळे, वैकुंठ, कैलास, चंद्र, सूर्य आणि ऋषिमंडळ डोलू लागतात. इतकेच नव्हे तर गोकुळातील घरे, उखळ-मुसळ आणि घरातील धातूच्या मूर्तीही नाचू लागतात. हे पाहून गवळणी थक्क होतात आणि देहभान विसरतात. यशोदेला प्रेमाचा पूर येतो, ती धावत जाऊन कृष्णाला कडेवर घेते आणि म्हणते, "हरी, तू नाचून खूप थकलास, आता पुरे कर." तो प्रभू आपल्या अनन्य भक्तांसाठी अशा लीला करताना कधीही कंटाळत नाही.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
न माये चराचरीं त्रैलोक्य उदरीं । तो यशोदेचे कडेवरी शोभतो कैसा ॥१॥
गोपवेष मिसें ब्रह्माया लाविलें पिसें । तो गोपावत्सवेषेम शोभतो कैसा ॥२॥
एके घटिकेवरी सोळा सहस्त्र घरीं । नोवरा श्रीहरी शोभतो कैसा ॥३॥
आंगनंविण अंगे गोपी भोगिल्या श्रीरंगें । तो कृष्ण निजांगें शोभतो कैसा ॥४॥
सच्चिदानंदाघन तान्हुलें आपण । एका जनार्दन शोभतो कैसा ॥५॥
जो संपूर्ण चराचरात मावत नाही, ज्याच्या उदर (पोटात) अख्खे त्रैलोक्य साठवलेले आहे, तो आज यशोदेच्या कडेवर किती सुंदर दिसत आहे पहा. ज्याने गोपाळाचा वेष घेऊन स्वतः ब्रह्मदेवालाही भुरळ (पिसें) पाडली, तो गाई-वासरांच्या मागे फिरताना किती शोभून दिसतो आहे. जो एकाच वेळी सोळा हजार घरांमध्ये प्रकट होऊन सोळा हजार गोपींचा नवरा (श्रीहरी) बनला, ज्याने कोणत्याही लौकिक बंधनाशिवाय गोपींना आत्मसुख दिले, तो सच्चिदानंद प्रभू आज लहानसे तान्हुले बाळ बनून गोकुळात किती सुंदर शोभत आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
प्रथम मत्स्यावतारीं तुमचें अगाध चरित्र । न कळे ब्रह्मादिकां वैष्णव गाती पवित्र ॥१॥
उठोनि प्रातःकाळीं गौळणीं घुसळन घुसळिती । गाती कृष्णाचे पोवाडे हृदयीं परोपरी ध्याती ॥२॥
द्वितीय अवतारीं आपण कच्छरुप झाला । सृष्टी धरुनी पृष्ठी शेवटी सांभाळ केला ॥३॥
तृतीय अवतारीं आपण वराहरुप झाला । धरणी धरुनी दाढे हिरण्याक्ष वधिला ॥४॥
चतुर्थ अवतारीं आपण नरहरि रुप । रक्षुनि प्रल्हाद वधिला हिरण्यकश्यप ॥५॥
पांचवें अवतारीं आपाण वामन झाला । बळी घालुनि पाताळीं शेखीं द्वारपाळ ठेला ॥६॥
सहावे अवतारीं आपण परशुराम झाला । धरुनी परशु हातीं सहस्त्रभुजा वध केला ॥७॥
सातवें अवतारी आपण दाशरथी राम । वधोनी राव्ण कुंभकर्ण सुखी देव परम ॥८॥
आठवें अवतारी आपण अवसुदेवाघरीं । वधोनि कंसादिक असुर मारिले भारीं ॥९॥
नववे आवतारीं आपन बौद्धरुप झाला । धरुनियां मौन भक्तघरीं राहिला ॥१०॥
दहावe अवतारीं आपण झालासें वारु । एका जनार्दनीं वर्णिला त्याचा बडिवारु ॥११॥
या अभंगात देवाच्या दशावतारांचे वर्णन केले आहे. सकाळी उठून गवळणी ताक घुसळत असताना कृष्णाचे पवित्र पोवाडे गातात आणि त्याच्या अवतारांचे ध्यान करतात. १) मत्स्यावतार : ज्याचे चरित्र अगाध आहे. २) कूर्मावतार (कच्छ) : ज्याने पाठीवर मंदर पर्वत (सृष्टी) धरून समुद्रमंथन सांभाळले. ३) वराहावतार : ज्याने दाढेत पृथ्वी धरून हिरण्याक्षाचा वध केला. ४) नृसिंहावतार (नरहरी) : प्रल्हादाचे रक्षण करून हिरण्यकश्यपूचा वध केला. ५) वामनावतार : बळीराजाला पाताळात पाठवून त्याचा द्वारपाळ बनला. ६) परशुराम अवतार : सहस्रार्जुनाचा वध केला. ७) रामावतार : रावण-कुंभकर्णाचा वध करून देवांना सुखी केले. ८) कृष्णावतार : वसुदेवाच्या घरी जन्म घेऊन कंसादी असुरांचा नाश केला. ९) बौद्धावतार : मौन धारण करून भक्ताच्या घरी राहिला. १०) कल्की अवतार : जो घोड्यावर (वारू) स्वार होऊन येणार आहे. अशा या प्रभूचा महिमा संतांनी गाळला आहे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
अविद्या निशींचा लोटला पहार । रजेंसी लोपला तम अंधकार ।
सत्व शोधित शुद्ध सुमनहार । प्रबोध पाहतां परतला कृष्ण वीरवो ॥१॥
आला रे आला रे म्हणती पहा कृष्ण । जैसा निर्जीवा मीनला जीवप्राण ।
श्रुती परतल्या आत्मासाक्षात्कार देखोनि । तैशा विव्हळ गोपिका हरी पाहुन वो ॥२॥
कृष्णापाशीं मिनल्या व्रजनारी । का हो निष्ठुर तूं जालासी हरी ।
स्नेह धरिती तयासी होसी दुरी । लोभु सांडीती त्यापाशी निरंतरी वो ॥३॥
थोर शिणलाती तुम्हीं मजविण । माझे स्वरुपीं ठेविला जीव प्राण ।
माझे भेटीसी तंव नाहीं खंडन । सब्राह्मा अंतरी माझे अधिष्ठान वो ॥४॥
ऐसें वचन ऐकोनि हरिमुखें थोर चकल्या वियोगाचे दुःखे ।
आम्हांमारिले शस्त्राविण वचन तिखें । शेखी हें ना तें केले संगदोषें वो ॥५॥
कृष्णां गोपिका वेधल्या एका मनें । माना मुरडिती प्रीति प्रेमाचें रुसणं ।
जेवी श्रुति परतल्या नेति या वचनें । एका जनार्दनी धरुनी ठेल्या मौन्ये वो ॥६॥
(हा कृष्ण आणि गोपिकांच्या अध्यात्मिक संवादाचा, म्हणजेच रासक्रीडे वेळचा अभंग आहे) अज्ञानाची (अविद्या) रात्र संपली असून, रज आणि तम गुणांचा अंधकार लोप पावला आहे. ज्ञानाचा (प्रबोध) प्रकाश पडताच कृष्ण वीर प्रकट झाला आहे. "कृष्ण आला" हे पाहताच गोपिकांना असा आनंद झाला, जणू काही निर्जीव शरीरात प्राण परत यावा. कृष्णाला पाहून गोपिका व्याकुळ झाल्या आणि म्हणू लागल्या, "हे हरी, तू आमच्याशी इतका निष्ठुर का झालास? जो तुझ्यावर प्रेम करतो, त्याच्यापासून तू दूर का जातोस?" तेव्हा कृष्ण म्हणाला, "तुम्ही माझ्याविना खूप सोसले आहे, तुमचा प्राण माझ्यातच गुंतला होता. पण लक्षात ठेवा, माझ्या आणि तुमच्या भेटीत कधीच खंड पडत नाही, कारण मी तुमच्या अंतकरणातच अधिष्ठान धरून आहे." हरीच्या मुखातून हे ऐकून गोपिकांचे वियोगाचे दुःख नाहीसे झाले. त्या कृष्णप्रेमात एवढ्या वेधल्या गेल्या की, वेदांच्या श्रुती जशा 'नेति नेति' म्हणून शांत (मौन) होतात, तशा त्या सर्व गोपिका सुखाच्या मौनात हरवून गेल्या.
भाग 12 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 14 (पुढे)