॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ एकनाथ गाथा - भाग 12 (राधाविलास)
भाग 12

सार्थ एकनाथ गाथा : राधाविलास

संत एकनाथ महाराजांच्या राधाविलासातील अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
एके दिनीं प्रातः काळीं । कृष्णें घेतलीसे आळी । देखोनियां उदय मेळीं । सुर्यबिंब ॥१॥
देई देई मज तें आई । रडत बैसला हो बाई । काय सांगो हो सई । या बाळातें ॥२॥
मांडिलें विंदान । न कळे कोना महिमान । रडतां राहिना पुर्ण । तों देखे राधिका ॥३॥
राधा म्हणे कृष्णांसी । का रे चोरा रडतोसी । yeरु म्हणे गोळा दे मजसी । मग मी न रडे ॥४॥
उचलोनी काखेसी घेतला । तंव तो रडतां राहिला । यशोदा म्हणे राधिकेला । नेई घरा कृष्णतें ॥५॥
घेऊनियां झडकरीं । घरी आली सत्वरीं । सुमनांचे सेजेवरी । पहुडविलें कृष्णा ॥६॥
घरी देखोनी एकांत । चुबन देउनि बोले माते । अससी धाकुटी बहुत । नचले कांहीं ॥७॥
तंव बोले वनमाळी । थोर होतो हेचि वेळी । डोळें झांकीं तूं वेल्हांळीं दावी विंदान ॥८॥
नेत्र झाकितां तें क्षणीं । जाहला निमासुर तरुणी । षोडश वर्षी मोक्षदानी । देखे राधिका ॥९॥
धांउनी घातालीसे मिठी । हरुष न समाye पोटीं । शयन सुखें गोष्टीं । करी कृष्णांसी ॥१०॥
असतां सुखें एकांतासी । भ्रतार आला ते समयासी । उभा राहुनि द्वारासी । हांक मारी ॥११॥
ऐकतां भ्रतारांचें वचन । घाबरलें राधिकेचें मन । धरी कृष्नाचे चरण । सान होई ॥१२॥
कृष्ण बोले हास्यमुखे । मंत्र विसरलों या सुखें । आतां होणार तें सुखें । होवो यावरी ॥१३॥
भक्तांचे मानसींचा चोर । पाहूनियां तो विचार । पुर्ववत साचार होऊनि रडे ॥१४॥
दहीं भात कालवुनी । ठेविला पुढें आणुनी । बोले आनयासी प्रती वचनीं । क्षणभरी बैसा ॥१५॥
जेवितसे कृष्णनाथ । क्षणभरी बैसा स्वस्थ । ऐकतांचि ऐशीअ मात । निवांत बैसे ॥१६॥
मग द्वार उघडिविलें । राया कृष्णातें देखिलें । मन तें मोहिलें । अनायांचें ॥१७॥
आनया बोले राधिकेसी । गृहीं नगमें तुजसी । क्षणभरी कृष्णासी । आणीत जाई ॥१८॥
तुमची आज्ञा प्रणाम । म्हणोनि वंदिले चरण । एका जनार्दनी समाधान । पावले दोघे ॥१९॥
एके दिवशी सकाळी उगवणारे सूर्यबिंब पाहून बालकृष्णाने ते मिळवण्याचा हट्ट धरला आणि रडू लागला. यशोदा त्याला समजावू शकली नाही. तेवढ्यात तिथे आलेल्या राधिकेने त्याला कडेवर घेतले तेव्हा तो शांत झाला. यशोदेने राधिकेला कृष्णाला तिच्या घरी नेण्यास सांगितले. घरी एकांतात राधिकेने कृष्णाला "तू खूप लहान आहेस" असे म्हणताच, कृष्णाने तिचे डोळे मिटायला लावून अद्भुत लीला केली. डोळे उघडताच राधिकेला सोळा वर्षांचे सुंदर मोक्षरूपी कृष्णरूप दिसले. तिने आनंदाने मिठी मारली, पण तितक्यात तिचा पती (आनाय) दारावर आला. राधा घाबरली, तेव्हा कृष्ण पुन्हा बालरूप घेऊन रडू लागला. राधेने आनायला दहीभात खाणाऱ्या बालकृष्णाचे दर्शन घडवले. ते रूप पाहून आनायचे मनही थक्क झाले आणि त्याने राधिकेला सांगितले की कृष्णाला रोज घरी आणत जा. अशा प्रकारे कृष्ण आणि भक्त दोघांचेही समाधान झाले.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
एके दिवशी शारंगपाणी । खेळत असतां राजभुवनीं । तेव्हा देखिली नयनीं । गौळणी ते राधिका ॥१॥
मीस करुनी पाणीयाचें । राधा आली तेथें साचें । मुख पहावया कृष्णाचे । आवड मोठी ॥२॥
देव उचलोनि घेतला । चुंबन देउनि आलंगिला । सुख संतोष जाहला । राधेलागीं ॥३॥
यशोदा म्हणे राधिकेसी । क्षणभरी नेई गे कृष्णासी । कडे घेउनी वेगेंशीं आणिला घरा ॥४॥
हृदयमंचकीं बैसविला । एकांत समय देखिला । हळूच म्हणे कृष्णाला । लहान असशी ॥५॥
कृष्णा म्हणे राधिकेसी । मंत्र आहे मजपाशी । थोर होतो निश्चयेंसी । पाहें पा आतां ॥६॥
वैकुंठाचा मन मोहन । सर्व जगांचे जीवन । एका जनार्दनीं विंदान । लाघव दावीं ॥७॥
कृष्ण राजवाड्यात खेळत असताना राधिकेने त्याला पाहिले. पाणी भरण्याचे निमित्त करून ती कृष्णाचे मुख पाहण्याच्या ओढीने तेथे आली. तिने कृष्णाला मायेने जवळ घेतले. यशोदेने नेहमीप्रमाणे राधिकेला कृष्णाला घरी नेण्यास सांगितले. घरी नेऊन एकांतात तिने त्याला "तू लहान आहेस" असे म्हणताच, जगाचा जीवनदाता असलेल्या श्रीकृष्णाने आपल्या जवळील अद्भुत मंत्राचा प्रभाव दाखवून मोठे रूप धारण करण्याचे कौतुक दाखवले.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
हर्षा नमाye अंबरीं । याऊनियां झडकरी । द्वारा उघडी निर्भरी । आनंदमय ॥१॥
वृद्धा येऊनियां पाहें । उचलोनि लवलाहे । मुख चुंबिलें तें पाहें । कृष्णाचे देखा ॥२॥
मोहिलें वृद्धेचें मन । नाठवे आपपर जाण । लाघवी तो नारायण । करुनियां आकर्ता ॥३॥
दोहीं करें उचलिला । राधिकेजवळीं तो दिला । म्हणे राधेसी ते वेळां । यांसी नित्य आणी ॥४॥
तुज न गमे एकटी । आणीत जाई जगजेठी । एका जनार्दनाचे भेटी । रे कांहीं विकल्प ॥५॥
राधिकेच्या घराचा दरवाजा उघडून जेव्हा घराची वृद्ध सासू आत आली, तेव्हा बालकृष्णाला पाहून तिचा आनंद गगनात मावेनासा झाला. तिने कृष्णाला प्रेमाने उचलून घेतले व त्याचे मुख चुंबिले. नारायणाच्या त्या मोहिनीने वृद्धेचे मन असे काही वेधून घेतले की ती स्वतःला विसरली. तिने स्वतः कृष्णाला राधिके जवळ दिले आणि सांगितले की, तुला एकटे वाटू नये म्हणून या जगजेठी कृष्णाला रोज घरी आणत जा.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
निमासुर वदन । शंखचक्राकित भूषण । शोभवते राजीवनयन । राधेजवळी ॥१॥
नवल मांडिलें विंदान । वेदां न कळे महिमान । वेडावली दरुशने । न कळे तयां ॥२॥
रत्‍नजडित पर्यंकीं । पहुडले हर्ष सुखीं । नवल जाहलें तें ऐकीं । सासू आली घरां ॥३॥
वृद्धा म्हणे राधेशीं । दार उघड वेगेंशी । गुह्मा गोष्टी बोलसी । कवणाशीं आंत ॥४॥
राधा म्हणे मामिसे । गृहामध्यें कृष्ण असे । मज गमावया सरिसें । आणिला घरीं ॥५॥
क्षणभरी स्थिर रहा । भरले पायें आत न या । भोजन जाहलीया । उघडितें द्वार ॥६॥
म्हणे कृष्णा आतां कैसें । दारीं वृद्धा बैसलीसे । लज्जा जात अनायासें उभयतांची ॥७॥
कृष्ण म्हणे राधेसी । मंत्र नाठवे मजसी । काय उपाय गोष्टिसी । सांगे तूं मज ॥८॥
नेणो कैशी पडली भुली । मंत्र चळला या वेळीं ऐकोनि राधा घाबरली । दीनवदन ॥९॥
करुणा वचनें बोले राधा । विनोद नोहे हा गोविंदा । माझी होईल आपदा । जगमाजीं ॥१०॥
भक्तवत्सल मनमोहन । शरण एका जनार्दन । ऐकोनि राधेचें वचन । सान जाहला ॥११॥
राधेच्या जवळील खाटेवर शंख, चक्र धारण केलेले, कमळासारखे नेत्र असलेले सुंदर रूप प्रकट झाले होते. ज्याचे महिमान वेदांनाही कळत नाही, ते रूप पाहून राधा वेडावून गेली. तेवढ्यात तिची सासू घरी आली आणि दार उघडण्यास सांगू लागली. राधा म्हणाली की आत कृष्ण आहे, त्याचे जेवण झाल्यावर दार उघडते. राधा मोठ्या रूपातील कृष्णाला म्हणाली, "आता काय करायचे? सासू दारात उभी आहे, आपली अब्रू जाईल." कृष्ण गमतीने म्हणाला, "मी लहान होण्याचा मंत्र विसरलो." राधा खूप घाबरली आणि तिने गोविंदाची प्रार्थना केली. भक्ताची व्याकुळता पाहून भक्तवत्सल कृष्ण पुन्हा लहान बाळ झाला.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
थुरकात थुरकत चालतु । राधिकेचे गळां मिठी घालितु ।तyeसी चुंबन आवडी देतु । पाहतां यशोदेसी मग रडतु ॥१॥
देई देई म्हणे चेंडूवातें । म्हणोनि आसडी निरीतें ।यशोदा म्हाणे राधे परते । कां गे रडविसी कृष्णा ॥२॥
राधिका म्हणे ऐका मामिसें । याचा चेंडु मजपाशी नसे ।हा क्रियानष्ट बोले भलतैसें । चेंडू मजपाशी नाही आणि तुमची असे ॥३॥
कृष्ण म्हणे झाडुनी चीर दावी । राधा झाडिता चेंडू पडिला लवलाहीं म्हणे पाहे वो माझे आई । चेंडू घेउनी आण वाहेती पाहीं ॥४॥
यशोदेनें उचलोनि घेतिला कडेवरी । चेंडू झेलितसे सव्य अपसव्य करीं ।एका जनार्दनीं भाव न कळे निर्धारीं । लाजोनी ती राधा आली आपुले घरीं ॥५॥
कृष्ण रांगत रांगत येऊन राधिकेच्या गळ्यात मिठी मारतो, पण यशोदा येताना दिसताच खोटेच रडू लागतो. तो म्हणतो की राधेने माझा चेंडू घेतला आहे आणि तिचे वस्त्र ओढू लागतो. यशोदा राधेला रागावते की कृष्णाला का रडवतेस? राधा सांगते की माझ्याकडे चेंडू नाही. पण कृष्ण म्हणतो, "तुझे वस्त्र झटकून दाखव." राधेने वस्त्र झटकताच तिथून चेंडू खाली पडतो (ही कृष्णाचीच लीला असते). यशोदा कृष्णाला कडेवर घेऊन चेंडूने खेळवू लागते आणि राधा या लीलेने लाजून आपल्या घरी निघून जाते.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
मथुरेसी गोरस विकूं जातां नितंबिनी । तयामाजीं देखिली राधिका गौळणी । जवळी जाऊनियां धरिली तिची वेणी ॥१॥
सोडी सोडी कान्हा शारंगपाणी । माझीया संसारा घातलें पाणी । नांव रुप माझें बुडविलें जनीं ॥२॥
राधा म्हणे येथोनियां बहु चावट होसी । घरीं चोरी करुनियां वाटे आडविसी । ओढोनिया नेते आतां तुज मातेपाशीं ॥३॥
धरिलीं पदरीं राधा न सोडिच निरी । दान दे आमुचे म्हणे मुरारी । भोवंताली हांसती व्रज सुंदरी ॥४॥
भक्तीचियां पोटीं राधा समरस जाली । कृष्णरुप पाहूनियां देहभावा विसरली । एका जनार्दनीं राधा शेजे पहुडली ॥५॥
मथुरेला दूध-दही विकायला जाणाऱ्या गवळणींमध्ये राधिकेला पाहून कृष्णाने जवळ जाऊन तिची वेणी धरली. राधा म्हणाली, "कान्हा, माझी वेणी सोड, लोकात माझे नाव खराब करू नको. तू घरात चोऱ्या करतोस आणि आता रस्त्यातही अडवतोस, तुला यशोदेकडेच नेते." पण कृष्णाने तिचा पदर धरून 'दान' मागितले. इतर गवळणी हसू लागल्या. शेवटी या भक्तीच्या खेळात राधा कृष्णाशी समरस झाली आणि आपले देहभान विसरून आत्मसुखात मग्न झाली.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
फणस जंबीर कर्दळी दाटा । हातीं घेऊनि नांरगी फाटा ॥१॥
वारियाने कुंडलें हाले । डोळे मोडित राधा चाले ॥२॥
राधा पाहून भुललें हरी । बैल दुभें नंदाघरी ॥३।।
हरी पाहूनि भुलली चित्ता । राहा घुसळी पडेरा रिता ॥४॥
मन मिनलेंसें मना । एका भुलला जनार्दना ॥५॥
फणस, केळीच्या बागांमधून हातात नारिंगी फांदी घेऊन, वाऱ्याने कानातील कुंडले हलत असताना राधा नखऱ्याने चालली आहे. तिचे ते रूप पाहून स्वतः श्रीकृष्ण इतके मोहित झाले की नंदाघरी गायींऐवजी बैलच दूध देऊ लागले (अशी विपरीत स्थिती झाली). इकडे हरीला पाहून राधाही भान हरपली, ती दही नसलेल्या रिकाम्या डेऱ्यातच रवी फिरवून ताक घुसळू लागली. दोघांचे मन एकमेकांत असे मिसळले की ते परस्परांवर पूर्णपणे भुलले.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
आल्या पांच गौळणी पांच रंगाचे शृंगार करुनी ॥धृं॥
पहिली गौळण रंग सफेत । जशी चंद्राची ज्योत । गगनी चांदणी लखलखीत ।
एका चिती मात । मंथन करीत होती दारीत । धरुन कृष्णांचा हात । ऐशा आल्या पांच गौळणी ॥१॥
दुसरी गौळण भाळीभोळी । रंग हळदीहुनि पिवळी । पिवळा पितांबर नेसुन आली ।
अंगीं बुट्टे दार चोळी । एक लहान तनु उमर कवळी । जशी चांफ्यांची कळी । ऐशा आल्या पांच गौलणी ॥२॥
तिसरी गौळण रंग काळा । नेसुन चंद्रकाळा । काळे काजल लेऊन डोळां ।
रंग तिचासांवळा । काळीं गरसोळी लेऊन गळां । आली राजस बाळा । ऐशा आल्या पांच गौळणी ॥३॥
चवथी गौळण रंग लाल । लाल लालही लाल । कपाळी कुंकुम चिरी लाल ।
भांगी भरुन गुलाल । मुखी विडा रंग लाल । जैसे डांळिबीचे फुल । ऐशा आल्या पांच गौळणी ॥४॥
पांचवीं गौळण हिरवा रंग । अवघ्या झाल्या दंग । हिरव्या कांकणांचा पहा रंग ।
जसें आरशींत जडलें भिंग । फुगडी खेळतां कृष्णसंग । एकनाथ अभंग । ऐशा आला पांच गौळणी ॥५॥
पाच वेगवेगळ्या रंगांचे शृंगार करून पाच गवळणी आल्या आहेत (या पंचमहाभूतांच्या किंवा पंचवृत्तींच्या प्रतीक आहेत). पहिली पांढऱ्या रंगाची (चंद्रासारखी स्वच्छ), दुसरी हळदीसारखी पिवळी (चाफ्याच्या कळीसारखी नाजुक), तिसरी काळी सावळ्या रंगाची (काजळ व चंद्रकळा नेसलेली), चौथी पूर्ण लाल रंगाची (कुंकू व गुलालाने सजलेली) आणि पाचवी हिरव्या रंगाची जी कृष्णाच्या रंगात दंग होऊन फुगडी खेळत आहे. या सर्व गवळणी कृष्णप्रेमात मग्न झाल्या आहेत.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
देखे देखे ग जशोदा मायछे । तोरे छोरींयानें मुजें गारी देवछे ॥१॥
जमूनाके पानीयां मैं ज्यावछे । बीच मीलके घागरीया फोडछे ॥२॥
मैंने ज्याके हात पकरछे । देखे आपही रोवछे मायना ॥३॥
एका जनार्दन गुन गावछे । फेर जन्म नहीं आवछे मायना ॥४॥
(हा अभंग व्रज/हिंदी संमिश्र भाषेत आहे) गवळण यशोदेकडे तक्रार करते की, "पहा यशोदा माता, तुझ्या मुलाने मला शिवी दिली. मी यमुनेवर पाणी भरायला जात असताना याने माझी घागर फोडली. आणि जेव्हा मी त्याचा हात धरला, तेव्हा हा स्वतःच उलट रडू लागला." संत एकनाथ म्हणतात की, या श्रीकृष्णाचे गुण गाठल्याने माणसाला पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
देवरे देवरे मोरी घागरीया लालसे । मैं बोलुंगी जशोदा मायछें ॥१॥
हाम रहीन दसे नामछे । तारी भीद नहीं मारो कामछे ॥२॥
आकर पकरीयो मोरे आंगछे । मैं लाजे न आइगे मा अवछो ॥३॥
एका जनार्दनी तोरे पुत्रनें हामछे । फजितीन मानली आइछे ॥४॥
गवळण कृष्णाला म्हणते, "अरे कृष्णा, माझी लाल घागर मला परत दे, नाहीतर मी यशोदा मातेकडे सांगेन. आम्ही आमच्या मर्यादेत राहतो, तुझ्याशी आमचे काही काम नाही. तू येऊन माझे वस्त्र धरतोस, मला लोकांत लाज वाटते." तुझ्या या मुलाने आमची मोठी फजिती केली आहे, अशी तक्रार गवळण करत आहे.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
मैं ज्यावगी छोरकर तोरे गांवाछे । तूं खोरी मतकर मोरे लालछे ॥१॥
मोरे घर तूं आकर लालछे । माखन चुरावत आपणे हातछे ॥२॥
मैं कहँगी तोरे मातछे । किसननें चोरी करी मोरी घरछे ॥ ३॥
कहे एका जनार्दनी लालछे । चरण पकरु मो तुमछे ॥४॥
गवळण म्हणते, "कृष्णा, मी तुझे हे गाव सोडून निघून जाईन, तू माझ्याशी खोड्या करू नकोस. तू माझ्या घरी येऊन स्वतःच्या हाताने लोणी चोरतोस. मी आता तुझ्या आईला जाऊन सांगणार आहे की कृष्णाने माझ्या घरी चोरी केली." शेवटी भक्ताच्या प्रेमापोटी कृष्ण त्यांच्या चरणाशी लीन होतो.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
माई मोरे घर आयो शामछे । गावढी छोरी मारे मनछे ॥१॥
दधीं दूध माखन चुरावें हमछे । छोकारीया खिलावन देवछे ॥२॥
मारी सुसोवन लगीछे । बालन उनके पकड लीनछे ॥३॥
एका जनार्दन थारो छोडछे । वेड लगाye माई हामछे ॥४॥
गवळण यशोदेला सांगते, "माता, हा शाम माझ्या घरी आला होता आणि आमच्या मनातील गायी-वासरे चोरू लागला. आमचे दही, दूध, लोणी चोरून तो इतर मुलांना खाऊ घालतो. मी जेव्हा झोपले होते, तेव्हा याने माझे केस धरून ओढले. तुझ्या या मुलाने आम्हाला पूर्णपणे वेड लावले आहे."
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
हामे आपले सोवते घरछे । रात आयो थारोशामछे ॥१॥
मारी वेणी पकड करी हतछे । दाढी बांधी गाठछे ॥२॥
मोरी घागरीया फोर करछे । भागन गया गाप घरछें ॥३॥
एका जनार्दनीं तोरे शामनेछे । मोरो संसारको नासछे ॥४॥
"आम्ही आमच्या घरी सुखाने झोपलो होतो, तेव्हा रात्री तुझा शाम आमच्या घरी आला. त्याने हाताने माझी वेणी पकडली आणि ती एका दाढीला (किंवा खांबाला) गाठ मारून बांधून ठेवली. माझी घागर फोडून तो गपचूप पळून गेला. तुझ्या या शामने आमच्या संसाराचे भानच घालवून दिले आहे."
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
दे दे दे मोरी कन्हया साडीछे । तुम भलो नंदजी नंदन लालसे ॥१॥
मैतो आई मथुरा हाटछे । बिगरी तु क्या धरे घाटछे कन्हया ॥२॥
ज्याकर बोलुंगी जशोदा नंदछे । तरी खोड तांडुगी हातछे कन्हया ॥३॥
एक जनार्दन बिनती करतछे । दोनो हात जोडकरछे कन्हया ॥४॥
गवळण म्हणते, "कन्हैया, तू नंदाचा शहाणा मुलगा आहेस ना, मग माझी साडी परत दे. मी मथुरेच्या बाजाराला चालले आहे, तू घाटावर माझी वाट का अडवून धरली आहेस? मी यशोदेकडे जाऊन सांगेन आणि तुझी खोड मोडायला लावेन." शेवटी दोन्ही हात जोडून ती कन्हैयाला विनंती करत आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
मैं दधी बेचन मथुरा । तुम केवं थारे नंदजीको छोरा ॥१॥
भक्ति का आचला पकडा हरी । मत खेचो मोरी फारी चुनरीं ॥२॥
अहंकारको मोरा गरगा फोरा । व्हाको गोरस सबही गिरा ॥३॥
द्वैतनकी मोरी आंगेya फारी । क्या कहुं मैं नंगी नार उधारी ॥४॥
एका जनार्दनी ज्यासो भेटा । लागत पगसे कबु नहीं छुटा ॥५॥
"मी मथुरेला दही विकायला चालले होते, तू नंदाचा मुलगा म्हणून अडवतोस. हे हरी, तू माझ्या भक्तीचा पदर धरला आहेस, माझी चुनरी ओढून फाडू नकोस. तू माझ्या अहंकाराचा माठ फोडला आहेस आणि त्यातील रस (गोरस) सांडून दिला आहेस. माझ्या मनातील द्वैतभाव तू नष्ट केला आहेस." एका जनार्दनांचे स्वामी असे आहेत की, ज्यांचे पाय एकदा धरले की जीव कधीच सुटत नाही (भवबंधनातून मुक्त होतो).
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
मारी गावढी चुकलीसे भाई । देखन देखन त्रिभुवनसे आई । उन शोधन लागछे भाई । अब कैसी गत करुछे आई ॥१॥
मथुरा लमानीना मारो नामछे । गावढी देखत आई गांवछे । दृष्टी देखन नहीं मानछे । कैसें भुलाy कन्हयानछे ॥२॥
भूली भूली जाई मानछे । कहीं मिलन मोरे ध्यानछे । एका जनार्दन से पगछे । अखंड चित्त जडो गावढीछे ॥३॥
"माझी जीवात्म्याची गाय चुकली आहे, तिला शोधण्यासाठी मी त्रिभुवनात शोध घेत फिरत आहे. आता काय करू? माझे नाव मथुरेची गवळण आहे, मी गावोगावी शोधत आले. कन्हैयाने मला असे भुलवले आहे की माझे डोळे आता दुसरे काही पाहतच नाहीत. माझे मन स्वतःला विसरून गेले आहे आणि चित्त अखंडपणे भगवंताच्या चरणी जडले आहे."
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
भूली भटकी आई कान्हा तोरे गांवछे । मारो नंदनंदन चित्त जडे तोरे पावछे लालना ॥१।।
चली आई परपंच हाटसे । तुं केव धरियों मेरे वाटछे ॥२॥
आब तूं नंदनंदन लालछे । मैं गारी देऊं तुजसे लालना ॥३॥
एका जनार्दन नाम तोरे गावछे । पीरीत वसे तारे चरणछे लालना ॥४॥
"हे कान्हा, मी वाट चुकून भटकत तुझ्या गावात आले आहे. माझे चित्त आता नंदनंदना तुझ्या चरणी जडले आहे. मी या प्रपंचाच्या (संसाराच्या) बाजारातून सुटून आले, तर तू माझी वाट का अडवलीस? आता जर तू मला सोडले नाहीस तर मी तुला रागावेन. माझे मन तुझ्या चरणांच्या प्रेमात कायमचे स्थिरावले आहे."
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
हो भलो तुम नंदन लालछे । मुजे गांवढी बतावछे ॥१॥
आगल पिछिल ध्यानमें आवछे । मंगल नाम तोरा मे गावछे ॥२॥
तरो सुंदर रुप मोरे मनछे । प्रीत लगी कान्हा हमछे ॥३॥
एक जनार्दनीं तोरे नामछे । गावत ध्यावत हृदयмеछे ॥४॥
"हे नंदाच्या पुत्रा, तू दयाळू आहेस, मला माझी चुकलेली गाय (भक्तीचा मार्ग) दाखव. माझे पुढचे-मागचे सर्व ध्यान तुझ्यावरच आहे आणि मी तुझेच मंगल नाम गात आहे. तुझे सुंदर रूप माझ्या मनात भरले असून मला तुझ्याशीच खरी प्रीती जडली आहे. मी हृदयात फक्त तुझेच ध्यान करत आहे."
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
याहांकी बात नहीं मेरी आवछे । तोरे चरण कमल मैं द्यावछे ॥१॥
सुंदरतुन नंदनंदन लालछे । गळां शोभे वैजंयती मालछे ॥२॥
पीत पीतांबर घोंगरीयाछे । गोपाल नाचती तोरे सातछे ॥३॥
एका जनार्दनी रखत गावढीछे । चित्त जडे मोरे पावडीछे ॥४॥
"मला आता या जगातील गोष्टींची आवड उरलेली नाही, मी फक्त तुझ्या चरणकमळांचे ध्यान करत आहे. नंदाचा मुलगा असलेला तू अतिशय सुंदर आहेस, तुझ्या गळ्यात वैजयंती माळ शोभत आहे. तू पिवळा पितांबर नेसला असून तुझ्यासोबत सर्व गोपाळ आनंदाने नाचत आहेत. माझी वृत्ती तुझ्या चरणांवर स्थिर झाली आहे."
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
गोकुळीं गोमाई गवळणी । तिच्या सुना चवघी जणीं । यमुने गेल्या एके दिनीं । त्यांनी कृष्ण पहिला ॥१॥
कृष्णा पाहतां मधुसूदन । मोहिलें चवघीचें मन । कृष्ण कृष्ण लागलें ध्यान । देहभान विसरल्या ॥२॥
सर्वें एके होती शेजारीण । आली सदनासी धांवुन । गोमाईसी वर्तमान । अवघे विदित केलें ॥३॥
राखी लपवी आपुल्या सुना । सुनेचें नख दृष्टी पडुं देइना । जर कां yेशील माझे सदना नासिका चुना तीन बोटें ॥४॥
कृष्ण काय म्हणे तिसीं । येणें जाणें नाहीं आम्हांसी । जें कां वदली रमनेसे । तिची प्राप्ती तुजलागीं ॥५॥
देव ब्राह्मणीचा वेष । धरिता जाला जगन्निवासा । हा रस ऐकतां सायास । मुढ जन उद्धरती ॥६॥
पांढर्‍या पातलाची कासोटी । जीर्ण चीर वेष्टिलें कंठीं । हाता घेउनी धाकुटी । काठी धरुनी चालिली ॥७॥
वार्‍यासारखी चाचरी जाये । तोल सांभाळुनी उभी राहे । अवसान धरुनिया पाहें । गोमाइनें देखिली ॥८॥
गोमाई म्हणे अहो ब्राह्मणि । कोठें जातेस आसीस कोठुनी । आशापाश नाहीं कोणी । माझी मीच ऐकली ॥९॥
करुनी आले वाराणाशी । पुढें जाणें रामेश्वरासी । आणिक जाणे बहु तीर्थासे । ऐसी गोमाईसी बोलली ॥१०॥
येवढ्या नगरामध्ये कोणी । दयाळु नाहीं तुजावांचुनी । जागा देई वृंदावनीं । रातचे रात करमीन ॥११॥
अस्ता गेला वासरमणी । सुखें राहें वृदावनी । आज्ञा केली इंद्रालागुनी । सत्वर मेघा पाठवी ॥१२॥
वीज लावली मेघमंडळी । ढग निवाला तेच काळीं । मेघानें सोडिल्या फळीं । जनलोकक पाहतसे ॥१३॥
मेघानें सोडिल्या धारा । थंड गार सुटला वारा । शामाई कांपतसे थरथरां ॥ गोमाइने देखिली ॥१४॥
गोमाई म्हणे अहो साजणी । आंत येई वो ब्राह्मणी । मरुनी जाशील वृंदावनीं । प्रायश्चित्त मजवरी येईल ॥१५॥
मरूनि जाईल वृंदावनीं । परी मी येईना कोणाचे सदनीं । देव राखीव मजलागुनी । ऐशी शामाई बोलली ॥१६॥
इतुका मेघ वर्षला थोर । भिजलें नाहीं तुझे वस्त्र । शामाई म्हणे आम्हांवर । इश्वराची बहु कृपा ॥१७॥
तुम्ही शुद्ध गे ब्राह्मणी । देव तुम्हीं केला ऋणी । आम्ही नरदेहासी येऊनी । प्रपंचसदनीं बुडालों ॥१८॥
दारावाटे बोलावुन । नेत्रीं पाहे अवलोकुन । चक्रपाणी ओळखुन ।चरणीं ठाव मज देई ॥१९॥
आतां उठावेना करुं काई । हाती धरुनि उठवी गोमाई । कवाड उघडोनि लावलाही । बळे सदना लोटलीं ॥२०॥
बळें सदनीं लोटलें मला । मजवर बलात्कार केला । मी सांगेन नंदजीला । म्हणोनी गलबला करितसे ॥२१॥
सदनी जातां तत्क्षाणी । चवघी उद्धरल्या कामिनी । दारापाशी येऊनी । हाकां मारी गोमाई ॥२२॥
गोमाई येऊनी लागे चरणां । पुनीत केल्या आमुच्या सुना । नासिका लावियेला चुना । पाहुन पळे गोविंद ॥२३॥
गोमाई उद्धरली कथा । आपण होऊनि श्रोता वक्ता । एका जनार्दनी दाता । सत्य वार्ता ही माझी ॥२४॥
गोकुळात गोमाई नावाच्या गवळणीच्या चार सुना यमुनेवर गेल्यावर कृष्णाला पाहून त्याच्या मोहात पडल्या आणि घरचे भान विसरल्या. एका शेजारणीने हे गोमाईला सांगितले. गोमाईने रागवून सुनांना घरात कोंडले आणि कृष्णाला धमकी दिली की माझ्या सुनांकडे पाहिल्यास नाक कापून चुना लावेन. तेव्हा कृष्णाने एका वृद्ध फिरस्त्या ब्राह्मणीचे (शामाई) रूप घेतले आणि गोमाईच्या दारात आला. कृष्णाने इंद्राला आज्ञा करून मोठा पाऊस पाडला. शामाई दारात पावसात कापू लागली पण कोणाच्या घरी न जाण्याचा हट्ट धरू लागली. गोमाईने तिला गयावया करून घरात घेतले. घरात पाऊल पडताच त्या चारही सुनांचा उद्धार झाला (त्यांना कृष्णदर्शन झाले). गोमाईला जेव्हा समजले की ही स्वतः चक्रपाणीचीच लीला आहे, तेव्हा ती चरणाशी लीन झाली. कृष्णाने गोमाईच्या पूर्वीच्या बोलण्याचा विनोद म्हणून स्वतःच्या नाकाला चुना लावला आणि तो पळाला. अशा प्रकारे गोमाई आणि तिच्या सुनांचा उद्धार झाला.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
दही दुध चोरुनी दे सर्वांना । ऐसें मज सांगताती । आई मज मारुं नको । नाहीं नाहीं म्या पाहिली माती ॥१॥
तें न ऐकिलें म्हणोनि मजवर । रुसले सांगाती । बळीरामही जो भेटला । तोही माझा पक्षपाती ॥२॥
एका जनार्दनीं पूर्ण कृपेनें । आम्हीं भजूं दीनराती ॥३॥
बालकृष्ण यशोदेला म्हणतो, "आई, हे सगळे मला खोटं सांगत आहेत की मी दही-दूध चोरून सर्वांना देतो. आई तू मला मारू नकोस, मी अजिबात माती खाल्लेली नाही (किंवा चोरी केलेली नाही). माझे ऐकले नाही म्हणून माझे सवंगडी माझ्यावर रुसले आहेत. आणि मोठा भाऊ बळिरामसुद्धा त्यांच्याच बाजूने बोलत आहे." संत एकनाथ म्हणतात, आम्ही अशा या लडिवाळ देवाचे रात्रंदिवस भजन करतो.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
बाळ रांगणें रांगतु । दुडदुडां पुढें पळतु ।धरितां तो न कळें मातु । वेदशास्त्रीं जया ॥१॥
तो बाळरुपें नंदाघरीं । खेळ खेळे नानापरी । न कळे लाघव निर्धारी । इंद्रादिकां गे माय ॥२॥
लोणी चोरावया घरोघरीं जाय । दहीं दूध तूप लोणी आपण खाय ।
त्यांचे सुनेचे मुखा हात पुशी वो माय । ऐसे करुनियां पळोनी जाय ॥३॥
वासुरें सोडी घरीं जाऊन । मुलांसि उठवी चिमटुन ।
माथणी रांजणा करी चुर्ण । ऐसे विंदान करुनी पळे ॥४॥
शेजे असता उभयतं । जाय सोवळ्यातुन तत्त्वतां ।
दाढी वेणी बांधी सर्वथा । जाय परता पळोनी ॥५॥
ऐशा खोडी करी नानापरी । नटनाटक वैकुंठ जिव्हारी ।
एक जनार्दनीं नवल परी आगमां निगमां न कळे परोपरी ॥६॥
ज्या परब्रह्माचे सत्य रूप वेदांनाही नीट कळत नाही, तो नंदाघरी बालरूपात दुडदुडा धावत खेळ खेळत आहे. तो घरोघरी जाऊन लोणी, दूध स्वतः खातो आणि घरच्या सुनांच्या तोंडाला हात पुसून स्वतः पळून जातो जेणेकरून चोरी त्यांच्यावर येईल. लोकांची वासरे सोडून देतो, झोपलेल्या मुलांना चिमटे काढून उठवतो आणि दह्याचे माठ फोडून पळतो. रात्री पती-पत्नी झोपलेले असताना गपचूप जाऊन पतीची दाढी आणि पत्नीची वेणी एकमेकांना बांधून पळून जातो. अशा नाना प्रकारच्या नटखट लीला वैकुंठपती श्रीकृष्ण गोकुळात करत आहे.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
दिसे सगुण परि निर्गुण । आगमां निगमां न कळे महिमान ।
परा पश्यंती खुटलीया जाण । त्यांचे न कळे शिवाजी महिमान ॥१॥
पहा हो सांवळा नंदाघरीं । नवनीताची करीतसे चोरी ।
गौळणी गार्‍हाणी सांगती नानापरी ॥ त्यांचे महिमान न कळे श्रमले सहाचारी ॥२॥
कोणी म्हणती यासी शिक लावूं । कोणी म्हणती आला बाऊ ।
दाखवी लाघव नवलाऊ । अगम्य खेळ ज्याचा कवणा न कळे कांहीं ॥३॥
चोरी करितां बांधितीं उखळी दावें । येतो काकुळती माते मज सोडावं ।
एका जनार्दनी दावीं सोंग बरवें । ज्यांची कीर्ति ऐकतां अघ नासे सर्वे ॥४॥
जो डोळ्यांना सगुण दिसतो पण मुळात निर्गुण निराकार आहे, ज्याचे महिमान वेद, पुराणे आणि वाणीलाही (परा, पश्यंती) आकळत नाही, तो सावळा हरी नंदाच्या घरी लोण्याची चोरी करत आहे. गवळणी त्याच्या तक्रारी घेऊन येत आहेत. कोणी त्याला शिस्त लावण्याची भाषा करते, तर कोणी बाऊ आल्याची भीती दाखवते. चोरी करताना यशोदा त्याला उखळाला बांधते, तेव्हा तो लहान होऊन "आई मला सोडव" म्हणून काकुळतीला येतो. या प्रभूची कीर्ती ऐकल्याने माणसाची सर्व पापे नष्ट होतात.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
आवरीं आवरीं आपुला हरी ।दुर्बळ्यांची केली चोरी । घरा जावयाची उरी । कृष्णें ठेविली नाहीं ॥१॥
गौळणी उतावेळी । आली यशोदेजवळी ।अवरीं आपुला वनमाळी । प्रळy आम्हां दिधला ॥२॥
कवाड भ्रांतीचें उघडिलें कुलुप माyeचे मोडिलें । शिंके अविद्येचें तोडिलें । बाई तुझिया कृष्णें ॥३॥
होती क्रोधांची अर्गळा । हळूचि काढिलोसे बळां । होती अज्ञानाची खिळा । तीहि निर्मूळ केली ॥४॥
डेरा फोडिला दंभाचा ।त्रिगुण तिवईस ठाव कैसा । प्रंपंच सडा हा ताकाचा । केला तुझिया कृष्णें ॥५॥
अहंकार होता ठोंबा । उपडिला धुसळखांबा । तोहि टाकिला स्वयंभा । बाई तुझिया कृष्णें ॥६॥
संचित हें शिळें लोणी । याचि केली धूळीधाणीं । संकल्प विकल्प दुधाणीं । तीहीं फोडिली कृष्णें ॥७॥
प्रारब्ध हें शिळें दहीं । माझें खादलें गे बाई । क्रियमाण दुध साई । तींही मुखीं वोतिली ॥८॥
द्वेष रांजण सगळे । स्पर्शे होती हात काळे । होतें कामाचें तें पाळें । तेंहि फोडिलें कृष्णें ॥९॥
सुचित दुश्चित घृत घागरी । लोभें भरल्या अहोत्या घरीं । त्याही टाकिळy बाहेरी । तुझिया कृष्णें ॥१०॥
कल्पनेची उतरंडी । याची केली फोडाफॊडी । होती आयुष्याची दुरडी । तेंही मोडिली कृष्णें ॥११॥
पोर रे अचपळ आमुची । संगती धरली या कृष्णाची । मिळणी मिळाली तयांची । संसाराची शुद्धी नाहीं ॥१२॥
ऐशी वार्ता श्रवनीं पडे । मग मी धांवोनि आलें पुढे । होतें द्वैताचें लुगडें । तेंही फिटोनि गेलें ॥१३॥
आपाअपणा विसरणें । कृष्णस्वरुपीं मिळालें । एका जनार्दनीं केलें । बाई नवल चोज ॥१४॥
(हा एक अत्यंत सुंदर रूपकात्मक अभंग आहे) गवळणी यशोदेला म्हणतात की तुझ्या कृष्णाने आमचा संसार लुटला आहे. त्याने काय केले? आमच्या मनातील भ्रांतीचे (भ्रमाचे) कवाड उघडले, मायेचे कुलूप तोडले आणि अज्ञानाचे, अविद्येचे शिंके तोडून टाकले. क्रोधाचा अडसर काढून अज्ञानाचा खिळा उपटून टाकला. दंभाचा (गर्वाचा) डेरा फोडला आणि प्रपंचाचा ताकासारखा निसरडा सडा करून टाकला. अहंकाराचा खांब उपटून टाकला. आमच्या संचित कर्माचे शिळे लोणी धुळीस मिळवले आणि संकल्प-विकल्पांचे दुधाचे माठ फोडले. प्रारब्ध कर्म संपवून टाकले. कामाचा आणि द्वेषाचा रांजण फोडून टाकला. लोभाने भरलेल्या घागरी बाहेर फेकून दिल्या. कल्पनेची उतरंड मोडून काढली. या कृष्णाच्या संगतीने आमचे मन संसाराला विसरले. आमचे द्वैताचे (भेदभावाचे) वस्त्र फिटले आणि आम्ही स्वतःला विसरून कृष्णस्वरूपात एकरूप झालो.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
ब्रह्मादिक वेडे जयासाठीं होती । तो गोकुळी श्रीपती लोणी चोरी ॥१॥
कवाड ते जैसें आहे तैशापरी । येतो जातो हरी न कळेचे ॥२॥
पाळती पाहतां ब्रह्मांड सकळ । तयाचा प्रतिकाळ करीतसे ॥३॥
एका जनार्दनीं चोरीचें तेंमीस । हरित सारांश नवनीत ॥४॥
ज्या देवाच्या प्राप्तीसाठी ब्रह्मदेवासारखे थोर देवही वेडे होतात, तो लक्ष्मीचा पती (श्रीपती) गोकुळात लोणी चोरत आहे. घराचे दरवाजे जसेच्या तसे बंद असतानाही तो आत येतो आणि बाहेर जातो, हे कोणालाच कळत नाही. जो संपूर्ण ब्रह्मांडाचे रक्षण व नियंत्रण करतो, तो गोकुळात मात्र चोर बनून लोणी खाण्याचे निमित्त करून आपल्या भक्तांच्या मनातील भक्तीचा खरा 'सारांश' (नवनीत) हरण करत आहे.
भाग 11 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 13 (पुढे)