॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ भानुदास गाथा - भाग 1 (अद्वैत)
भाग 1

सार्थ भानुदास गाथा : अद्वैत

संत भानुदास महाराजांच्या अद्वैत प्रकरणातील अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
उद्भवला ॐकार त्रिमातृकेसहित ।
अर्थ मातृके परतें प्रणवबीज ॥१॥
माया महत्तत्त्व जाले तिन्ही गुण ।
चौ देहांची खूण ओळखावी ॥२॥
अंतःकरणीं जाला तत्त्वांचा प्रसव ।
पंचतत्त्वें सर्व रुपा आलीं ॥३॥
पांचहि गुण जाले पंचवीस ।
परि भानुदास वेगळाची ॥४॥
अ, उ, म या त्रिमातृकांनी युक्त असा ॐकार उत्पन्न झाला आणि या मातृकांच्या पलीकडे प्रणवबीज (परब्रह्म) आहे. यातूनच माया, महत्तत्त्व आणि त्रिगुण निर्माण झाले. स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण या चार देहांचे मूळ ओळखावे. अंतःकरणात तत्त्वांची उत्पत्ती होऊन पंचमहाभूते रूपास आली आणि त्यांच्या २५ गुणांचा पसारा झाला. परंतु संत भानुदास महाराज म्हणतात, आत्मा या सर्व दृश्य पसाऱ्यापेक्षा पूर्णपणे वेगळा आणि अलिप्त आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
षड्विकार आणि सप्त चक्रावळी ।
अष्ट भिन्न जाली प्रकृत ते ॥१॥
नावनाडी रचन दश इंद्रियांची ।
अकराव्या मनाची गति तूंचि ॥२॥
विषय इंद्रिय वासना उप्तत्ती ।
तुजमाजी येती जाती सर्व ॥३॥
चिन्मयाचा दीप साक्षित्वासी आला ।
भानुदास त्याला नाम जालें ॥४॥
काम-क्रोधादी सहा विकार, साता चक्रांची रचना, अष्टधा प्रकृती, नवद्वारे, नाड्या आणि दहा इंद्रिये या सर्वांचा नियंता तूच आहेस. अकरावे मन आणि विषय-वासनांची उत्पत्ती तुझ्याच आधारावर होते व तुझ्याच ठिकाणी लय पावते. या सर्व देहभासाला प्रकाशणारा जो चिन्मय साक्षिरूप दिवा अंतःकरणात प्रज्वलित झाला आहे, त्यालाच भानुदास असे नाव प्राप्त झाले आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
वाचा आणि अवस्था भोग अभिमानी ।
पुरुषार्थ खाणी चारी मुख्य ॥१॥
कीटक भ्रमर जंगम स्थावरत्व ।
भरलें महतत्त्व कोंदाटोनी ॥२॥
चेताविता याला कोण आहे येथें ।
ओहं सोहं भाते लाऊनियां ॥३॥
फुंकितो तो कोण आणिक दुसरा ।
वर्म गुरुपुत्रा न कळेचि ॥४॥
सृष्टिचा उभारा केला तो संकल्प ।
भानुदास दीप प्रज्वळिला ॥५॥
चार वाचा, तीन अवस्था, चार पुरुषार्थ आणि कीटकापासून स्थावर-जंगमापर्यंतचे संपूर्ण जग या एकाच परब्रह्माने व्यापलेले आहे. 'ओहं-सोहं'च्या श्वासाचा भाता लावून या जड देहाला चेतना देणारा तो परमात्मा कोण आहे, याचे मूळ मर्म सद्गुरूंच्या कृपेशिवाय कळत नाही. ज्याच्या एका संकल्पामुळे या सृष्टीचा पसारा निर्माण झाला, त्याच परमात्म्याचा भक्ती-ज्ञानाचा दिवा भानुदास महाराजांनी आपल्या अंतःकरणात प्रज्वलित केला आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
तुजपासाव सर्व परी तूं नोहेसि ।
ऐसें आपणासी बुझे बापा ॥१॥
कर्तृत्व करुनि आहे तो निराळा ।
परब्रह्मा निर्मळ मळ नाहीं ॥२॥
देहाचिये ऐसी कारुनी निराळा ।
स्वस्वरुपीं ठसा ठसलासि ॥३॥
चिन्मयरुप मूळ ॐकार बीज ।
भानुदासीं निज लाधलें तें ॥४॥
या सृष्टीतील सर्व काही तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहे, तरीही तू या संसारापासून अलिप्त आहेस. सर्व सृष्टीचे कर्तृत्व करूनही परब्रह्म हे अत्यंत निर्मळ आणि निर्गुण-निराकार राहते. देहाहंकारापासून वेगळे होऊन ज्याने स्वतःच्या आत्मस्वरूपाची ओळख पटवून घेतली, त्यानेच मूळ ॐकाररूपी चिन्मय निजसुख प्राप्त केले आहे, असे भानुदास महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
जोडीचे घोंगडें येव्हढीये राती ।
कानींची कुंडले करी जगा ज्योति ॥१॥
वोळखिला वोळखिला खुणा ।
वोळखिला माय पंढरीचा राणा ॥२॥
होये न होये ऐसा संशय गमला ।
निर्धारितां विश्वव्यापक देखिला ॥३॥
हृदयमंदिरीं दाटोनी धरावा ।
ही खुण सांगे भानुदास देवा ॥४॥
अज्ञानाच्या अंधारात भक्तीचे घोंगडे पांघरून कानातील ज्ञानाच्या कुंडलांच्या प्रकाशाने जगाला सन्मार्ग दाखवणारा तो पंढरीचा राजा म्यां ओळखला आहे. सुरुवातीला देव आहे की नाही असा संशय मनात येत होता, पण आत्मचिंतनाने तो सर्व विश्व व्यापून राहिला आहे असा अनुभव आला. भानुदास महाराज सांगतात, अशा या व्यापक पांडुरंगाला आपल्या हृदयमंदिरात दृढ धरून ठेवावे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
तुज पाहूं जाता नये कांहीं हातां ।
अससी तत्त्वतां साध्य नाहीं ॥१॥
तुझा तूंचि मागें परतोनि पाहें ।
तुजपाशीं आहे भुलुं नको ॥२॥
पिंडीं तें ब्रह्मांडी बोलताती वेद ।
होई तूं सावध भुलूं नको ॥३॥
भुललिया माया श्रम तुज झाला ।
फिरसी वेळोवेळां चौऱ्यायंशी ॥४॥
चौऱ्यायंशी आवर्तनें होती गा तुज ।
सांगतसे गुज जीवीं धरा ॥५॥
भानुदास म्हणें सदगुरु कारणें ।
पुरवील तुमचें पेणें निश्चयेंसीं ॥६॥
देवाला बाहेर शोधायला गेले तर तो हाती लागत नाही, कारण तो प्रत्यक्ष तुमच्या आतच आत्मरूपाने वास करतो. 'जे पिंडी तेच ब्रह्मांडी' हा वेदांचा सिद्धान्त आहे. मायेच्या भ्रमात पडल्यामुळेच जिवाला ८४ लक्ष योनींच्या जन्म-मरणाचा त्रास सहन करावा लागतो. भानुदास महाराज गूढ मर्म सांगताना म्हणतात, सावध व्हा आणि सद्गुरूंना शरण जा, तेच तुम्हाला या संसारातून पैलतीरी नेऊन तुमचे आत्मसुखाचे ध्येय निश्चित पूर्ण करतील.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
अवतारादिक जाले कर्मभूमीं आले ।
विश्व जनीं दोखिलें आपुले डोळां ॥१॥
देखिल्या स्वरुपा नुद्धरे काय जन ।
तें काय म्हणोन सांगों स्वामीं ॥२॥
उद्धरत काय नहीं आत्मज्ञान ।
देखिलें तें जाण सर्व वाव ॥३॥
वाव म्हणों तरी कोंदलें स्वरुप ।
लावलिया माप मोजवेना ॥४॥
देखत देखत वेडावल जन ।
रूप डोळेवीन पाहूं जाती ॥५॥
भानुदास म्हणे सदगुरुच्या लोभें ।
आहेचि तें उभें विटेवरी ॥६॥
कर्मभूमीत अनेक अवतार झाले आणि त्यांनी जगाचा उद्धार केला. परंतु केवळ बाह्य रूपाच्या दर्शनाने खरा उद्धार होत नाही, जोपर्यंत अंतरी आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. ते परब्रह्म स्वरूप सर्वत्र कोंदाटून भरलेले आहे, ज्याचे मोजमाप चर्मचक्षूंनी करता येत नाही. लोक चर्मचक्षूंनी त्याला पाहायला जाऊन वेडावतात, परंतु आत्मदृष्टीनेच ते अनुभवता येते. भानुदास महाराज म्हणतात, सद्गुरूंच्या कृपेमुळे आणि प्रेमामुळेच ते असीम परब्रह्म आज विठ्ठलरूपाने विटेवर उभे ठाकले आहे.
पहिला भाग सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 2 (पुढे)