सार्थ नामदेव गाथा : समाधियोगनिषेध

अध्यात्मात आणि वाणीच्या उत्पत्तीत सोळा मातृका (अक्षरे) मुख्य मानल्या जातात, ज्या अगदी अचूक आहेत. खऱ्या अभंगाची रचना समचरणांची असते, ज्यामध्ये ताळ किंवा छंदाचा भंग होत नाही. शब्दरचना, विसर्ग, गण, यति, लघु आणि दीर्घ यांचे व्याकरण व मर्म एखादा वेगळाच माणूस जाणू शकतो; नामा म्हणतात की, असे जाणणारे विरळे (अतिशय दुर्मिळ) आहेत.

शरीरातील साडेतीन (औट) पीठांच्या अंतर्गत सोळा कलांच्या समाधी अवस्थेत तो नरहरी (परमेश्वर) वास करतो. शरीरातील 'बारा गुंफा' आणि 'भ्रमरगुंफा' या योगस्थानांमध्ये शुद्ध आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडतो. जेव्हा योगी पुरुष 'गोल्हाट' (ब्रह्मरंध्राजवळील स्थान) भेदून वर जातो, तेव्हा तिथे अलौकिक असा शुद्ध ज्ञानाचा दिवा प्रकाशमान होतो. नामा म्हणतात की, त्या दिव्य तेजाच्या प्रकाशात आम्ही देवालाच जणू आपल्या स्वाधीन (बैसण्यासाठी घोडा) करून घेतले आहे.

जो योगी सदा समाधी अवस्थेत असतो, त्यालाच खरे समाधान लाभते; कारण तिथे शब्दांचा खेळ संपून नि:शब्द अवस्था निर्माण होते. केवळ वरवर राम म्हणण्याने ते समाधान मिळत नाही, तर एकचित्त होऊन समाधीत बसावे लागते. जेव्हा 'उन्मनी' अवस्थेत ईश्वराची उपासना केली जाते, तेव्हा प्रेमाचा पूर येतो आणि सर्व लोकांमध्ये (जनी) आत्मरूप दिसू लागते. नामा म्हणतात की, डोळ्यांतील ती छोटीशी बाहुली (आत्मदृष्टी) शेवटी विशाल रूप धारण करून सर्व जगात सामावून जाते (जगदाकार होते).

शरीराच्या डाव्या भागात (इडा नाडीच्या प्रवाहात) असलेली शक्ती जेव्हा जागृत होते, तेव्हा ती 'तूर्या' (चौथी अवस्था) दाखवून रामरूपाचा वेध घेते. उजव्या भागात (पिंगला नाडीत) असलेली माया जेव्हा आपल्या मूळ स्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा तूर्येचा भासही मावळून पूर्ण शांतता येते. मी आणि माया असा भेद नष्ट करून स्वतःकडे पाहिले असता, तिथे 'आत्माराम' ज्ञानाच्या सागरात प्रकट होतो. नामा म्हणतात की, ज्ञान, माया आणि आपण हे सर्व एकच असून, आपली अंतर्दृष्टी शुद्ध होणे हेच खरे आत्मरूप आहे.

ते परमब्रह्म सत्य, ज्ञान आणि आनंदाचे स्वरूप असून ते आकाशासारखे अथांग आहे; त्याला कोणतेही रूप नाही आणि ते सर्व गुणांच्या पलीकडचे (गुणातीत) आहे. तिथे कोणताही नाद, भेद किंवा छंद उरत नाही, तर सर्व द्वैत संपून केवळ ब्रह्म उरते. जेव्हा जीव आणि ब्रह्म एकत्र येतात, तेव्हा ते आत्माराम रूप बनते, जे अत्यंत लावण्यमय आणि सुंदर आहे. नामा म्हणतात की, संतांनी त्या चैतन्याला इतके जवळ केले आहे की, तिथेच त्यांनी भक्तीचा सुंदर खेळ मांडला आहे.

सर्व सृष्टी हा त्या चैतन्याचाच खेळ आहे आणि मूळ ब्रह्म एकच आहे, जे निर्गुण असूनही भक्तांसाठी सगुण रूप धारण करते. त्या निराकार परब्रह्माने भक्तांच्या प्रेमापोटी रामकृष्ण हे सगुण रूप घेतले. योग्यांनी आपल्या शरीराच्या 'गोल्हाट' शिखरावर (सहस्रार चक्रात) समाधी लावून हा खेळ मांडला आहे. अखंड उन्मनी अवस्था साध्य केल्यावर साडेतीन पिठांमधून (औटपीट) अनाहत नादाचा ध्वनी ऐकू येतो. नामा म्हणतात की, संतांच्या संगतीत त्या परम सुखाच्या चौक्या (आनंदाचे साम्राज्य) अगदी उघडपणे रंगल्या आहेत.

योग्यांनी शरीरातील सूक्ष्म केंद्रांचा वेध घेत गोल्हाट शिखरावर ध्यान लावले असून, त्याचा शेवट चंद्रासारख्या शीतल (अमृताच्या) आनंदात होतो. चोवीस तत्त्वांच्या गुंफा पार करून जेव्हा जीव रुद्रलिंगापाशी (शिवस्थानापाशी) पोहचतो, तेव्हा तिथे अभेद असा वेद स्वतः बोलू लागतो. प्रणवाच्या (ओंकाराच्या) तीन अक्षरांच्या मार्गावर सोळा कलांनी युक्त अशा नाड्यांचा भेदाभेद संपतो. एकवीस तत्त्वांचा सूर्य सर्वत्र प्रकाशमान होतो आणि त्या दिव्य प्रकाशात संत आनंदाने खेळतात (विहार करतात).

डोळ्यांनी जे काही दिसते ते मायेचे रूप आहे, परंतु जे शब्द उच्चारले जातात ते ज्ञानामुळे होतात. खऱ्या ज्ञानाचे स्थान हृदयात असून, तिथे 'सत्रावी' कळा (अमृताची सोळावी कला ओलांडून असलेली सत्रावी जीवनकळा) आपला खेळ दाखवते. या सत्रावीच्या पोटीच खरे जीवन आहे. जे सत्य अनुभवणे आहे तोच सिद्धांत आणि जे सांगणे आहे तोच वेदांत होय. जोपर्यंत मनात अहंकार आणि अविद्या असते, तोपर्यंत जीव द्वैतात नाचत राहतो. नामा म्हणतात की, या आत्मस्वरूपाला डोळ्यांनी अनुभवणे हाच मानवी जन्माचा खरा हेतू आणि मूळ वर्म आहे.

आपल्या अंतःकरणात राहणारा आत्मा म्हणजेच साक्षात विष्णू आहे आणि आपले मन म्हणजेच चंद्र आहे. आपली बुद्धी हा ब्रह्मदेव, चित्त हा स्वतः नारायण आणि आपल्यातील अहंकार हे रुद्राचे (शंकराचे) रूप आहे. ज्ञान आणि कर्माची ही पाच-पाच स्थाने (पंचज्ञानेंद्रिये व पंचकर्मेंद्रिये) ज्ञानी माणसाने ओळखावीत. नामा म्हणतात की, हे परम सत्य इतके गुह्य आहे की ते सर्वांना उघडपणे कसे दाखवून देऊ, याचे मला आता कोडे (आश्चर्य) वाटत आहे.

शरीरातील सहा चक्रे (षट्चक्र) भेदून जेव्हा प्राण वरच्या मार्गाने (सुषुम्नेतून) जातो, तेव्हा तिथे 'अनाहत' ध्वनी उमटतो. त्या नादात मन मग्न झाले की योगसिद्धी प्राप्त होते. परंतु, हा मार्ग पार करताना अनेक 'अष्टसिद्धी' आडव्या येतात (भूल पाडतात) आणि योग्याला आपल्या मार्गावरून विचलित करतात. अनेक योगी पुरुष या सिद्धींमध्येच गुंतून राहतात, मग अशा योगाचा काय फायदा? हा योग साधताना शरीराला अतोनात कष्ट द्यावे लागतात, शरीराचा चकनाचूर होतो आणि शेवटी अनेक विघ्ने आल्यामुळे योगी हताश होऊन मागे फिरतात. वाऱ्याची मूठ बांधणे जितके कठीण आहे, तितकाच हा कोरडा योगमार्ग कठीण आहे. म्हणूनच नामा म्हणतात की, तुम्ही सोपी भक्ती सोडून या कठीण आणि निष्फळ युक्त्या का करता? ते करणे मूर्खपणाचे आहे.

हठयोगाच्या साधनांमध्ये अनेक जण प्राणायाम आणि कठीण आसने करतात. नाकाचा श्वास रोखून प्राणाला उलट्या मार्गाने वरच्या दिशेला खेचतात. गुदस्थानी टाच देऊन (मूलबंध लावून) कठीण साधना करताना प्राण कासावीस होतो. नामा म्हणतात की, विठ्ठलाच्या नामाचा आश्रय घेतल्याशिवाय आणि भक्तीशिवाय केवळ कठीण शारीरिक कसरती (कोल्हाटीचे खेळ) करून तो गोल्हाट (ब्रह्मरंध्र) कधीही भेदता येत नाही, ही स्वतः विठोबाचीच ग्वाही आहे.

शरीरातील त्रिकूट शिखरावर (भ्रूमध्ये) एक नवल घडते, तिथे अमृताची अखंड धार वर्षत असते. इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या नाड्यांच्या 'त्रिवेणी संगमावर' निर्मळ आकाश वाहते, तिथे योगी आनंदाने स्नान करतो. गुरूंनी दिलेल्या दीक्षेने (गुरुमुखे) या ज्ञानगंगेत स्नान करून परब्रह्मावर लक्ष केंद्रित केले की, तिथे अनाहत नादाची थोर गर्जना ऐकू येते. जेव्हा उन्मनी अवस्था जागृत होऊन प्राण गोल्हाट मंडळात पोहोचतो, तेव्हा त्याला स्वतःचे मूळ तत्त्व स्पष्ट दिसते. विष्णुदास नामा म्हणतात की, हा अनुभव फक्त अनुभवी व्यक्तीच जाणू शकते; आम्ही तर आमच्या गुरूंच्या खुणेने (मार्गदर्शनाने) असे वर्तन करत आहोत.

या अभंगात योगमार्गातील गूढ तत्त्वांचे रूपकात्मक वर्णन केले आहे. (येथे 'माया' म्हणजे प्रकृती, 'भाऊ' म्हणजे अहंकार किंवा जीवभाव आणि 'काका-काकी' म्हणजे गुरुतत्त्व किंवा मूळ कुंडलिनी शक्ती असू शकते). मायेवर रुसून आणि संसाराचा त्याग करून जीव गुरुचरणापाशी जाऊन राहिला. 'काकी'चे मुख (म्हणजेच त्या दिव्य शक्तीचे दर्शन) मला घडवा, अशी आळवणी केली जात आहे. हे रूप गोरक्षनाथांना प्राप्त झाले आणि त्या शक्तीने गोरक्षांची चौकशी केली. नामा म्हणतात की, ती 'काकी' (कुंडलिनी किंवा गुरुशक्ती) आम्हावर प्रसन्न झाली आणि तिने आम्हाला 'सत्रावी' अमृताची कळा प्राप्त करून दिली.

ज्याप्रमाणे लहानशा मुंगीला गोड पदार्थाचा (साखरेचा) मार्ग अचूक सापडतो, त्याचप्रमाणे खऱ्या योग्याला ज्ञानज्योतीचा वेध घेता येतो. अशा प्रकारे ज्याने केशवाचे (देवाचे) चरण ओळखले, त्याला पुन्हा जन्म-मरणाचा फेरा उरत नाही. ज्याप्रमाणे मासा पाण्यात आनंदाने खेळतो, त्याप्रमाणे योगी पुरुष ब्रह्मानंदाच्या कल्लोळात विहरत असतो. नामा म्हणतात की, जो अशा रीतीने केशवाला जाणतो, त्याला पुन्हा कधीही गर्भवासाची (पुन्हा जन्माला येण्याची) व्यथा सोसावी लागत नाही.

या संपूर्ण पृथ्वीवर महाकाय हत्तीला (अहंकार किंवा वासनेला) एका झटक्यात उडवून लावणारा शूर पुरुष मी कुठेही पाहिला नव्हता. शोध घेता घेता मी जेव्हा पंढरीला आलो, तेव्हा मला तिथे 'ज्ञानोबा' (संत ज्ञानेश्वर महाराज) दिसले. ज्ञानदेवांनी मोक्षाच्या मार्गावर असा काही नामाचा गजर केला की, ते आपल्या ज्ञानबळाने थेट 'गोल्हाटासी' (ब्रह्मरंध्रात) पोहोचले. एरवी या पृथ्वीवर कोरडे ज्ञान सांगणारे अनेक कोल्हाटी (दंभी) लोक आहेत, ज्यांची दृष्टी ढिसाळ आणि गवतासारखी तुच्छ आहे. परंतु ज्ञानदेवांनी आपल्या योगाच्या आणि ज्ञानाच्या बळावर थेट दर्शन घेतले आणि अहंकाराच्या हत्तीला जिंकले. अशा ज्ञानदेवांच्या कार्याची बरोबरी किंवा चेष्टा जो मूर्ख माणूस करेल, त्याला केवळ दुःखच मिळेल. ते ज्ञानदेव धन्य आहेत, ज्यांनी कठीण योग साधूनही शेवटी लोकांना सोपी 'भक्ती'च आचरून दाखवली. म्हणूनच नामा म्हणतात की, योगसाधनेच्या सर्व कठीण खटपटी सोडून देऊन प्रत्येकाने केवळ आपल्या मनात पांडुरंगाचे भावपूर्ण ध्यान करावे.