॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ नामदेव गाथा - भाग 7 (प्रारब्धगती)
भाग 7

सार्थ नामदेव गाथा : प्रारब्धगती

भक्तशिरोमणी संत नामदेव महाराजांचे प्रासादिक संवाद अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
कृष्ण सहाय पांडवासी । ते भोगिती नष्टचर्यासी । साह्य केलें हरिहरासी । प्रारब्ध कोणासी टळेना ॥१॥
ऐसी प्रार-ब्धाची ठेव । झाले भिक्षुक पांडव । राज्य घोडे भाग्य सर्व । सांडि-येला ठाव प्रारब्धें ॥२॥
शरीर संचिता आधीन । धर्मराज हिंडे वन । कर्में बुडाला रावण । आणि दुर्योधन प्रारब्धें ॥३॥
अभिमा-नें शिशुपाळ । कृष्ण हस्तें झाला काळ । यादव निमाले सकळ । केलें निर्मूळ प्रारब्धें ॥४॥
कर्मरेखा टळेना । बाण लागला जग-जीवना । कृष्णें सांडिल्या गोपांगना हें नारायणा प्रारब्ध ॥५॥
कामबुद्धीचें सुख । अति मानिती ते मूर्ख । चंद्रासी लागला कलंक । इंद्रासी दु:ख प्रारब्धें ॥६॥
हरिश्चंद तारामती । घोर जन्मांतर भो-गिती । नळराव पुरुषार्थीं । तयाच्या विपत्ति प्रारब्धें ॥७॥
पति-व्रता सुशीळ । दमयंती पायें पोळे । ऐसें अनिवार कपाळ । भोगी दुष्काळ प्रारब्धें ॥८॥
ऐसी अनिवार जन्मांतरें । राज्य सांडिलें रघुवीरें । सवें मेळवूनि वान्नरें । फिरवी दिगांतरें प्रारब्धें ॥९॥
फि-रत असतां काय झालें । पुढें प्रारब्ध ओढवलें । जानकीस राक्षसें नेलें । कष्ट भोगविले प्रारब्धें ॥१०॥
कर्मा आधीन शरीर । पूर्ण ब्रह्म रामचंद्र । रघुपति विष्णूचा अवतार । पाठीं जन्मांतर नामा ह्मणे ॥११॥
या सृष्टीत कोणालाही आपले प्रारब्ध (नशीब) टाळता येत नाही. ज्या पांडवांना स्वतः श्रीकृष्ण पाठीशी होते, त्यांनाही वनवासाची संकटे भोगावी लागली आणि भिकारी होऊन फिरावे लागे. हे मनुष्य शरीर संचिताच्या आधीन असते, म्हणूनच धर्मराजाला वनात भटकावे लागले, तर रावण आणि दुर्योधन आपापल्या कर्मामुळे नष्ट झाले. अभिमानामुळे शिशुपाल मारला गेला आणि यादवांचाही नाश प्रारब्धानेच झाला. कर्माची रेखा इतकी अटळ आहे की, प्रत्यक्ष जगन्नावक श्रीकृष्णालाही पारध्याचा बाण लागला आणि गोपींचा विरह सहन करावा लागला. चंद्राला लागलेला कलंक आणि इंद्राला मिळालेले दुःख हे देखील प्रारब्धच होते. राजा हरिश्चंद्र-तारामती, पराक्रमी राजा नळ आणि सुशीळ दमयंती यांनाही नशिबामुळे अतोनात कष्ट सोसावे लागले. स्वतः विष्णूचा अवतार असलेल्या प्रभू रामचंद्रजींना देखील राज्य सोडावे लागले, वनात वानरांना सोबत घेऊन भटकावे लागले आणि सीतामातेचा विरह सहन करावा लागला. म्हणूनच नामा म्हणतात की, मनुष्य शरीर हे कर्माच्या पूर्णपणे आधीन आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
सगुन समान भजती अंतरीं । सर्व भूतांतरीं असे एक ॥१॥
पाहा कोळियांची काय सांगों कीर्ति । विद्या अभ्यासिती मूर्तिपुढें ॥२॥
द्रोपदीचे घरीं होते उपवासी । देंटही लविती अकस्मात ॥३॥
नामा ह्मणे मुख्य प्रारब्ध कारण । पांडुरंगाविण गति नाहीं ॥४॥
जे अंतःकरणातून परमेश्वराच्या सगुण रूपाची भक्ती करतात, त्यांना सर्व प्राणिमात्रांमध्ये एकच परमात्मा दिसतो. पहा, भिल्लपुत्र एकलव्याची कीर्ती किती थोर आहे, ज्याने द्रोणाचार्यांच्या मूर्तीसमोर केवळ श्रद्धेने धनुर्विद्या आत्मसात केली. द्रोपदीच्या घरी जेव्हा ऋषी आले आणि अन्न नव्हते, तेव्हा देवाने भाजीचे एक पान (देठ) खाऊन सर्वांचे पोट भरले. नामा म्हणतात की, जीवनात सर्व गोष्टींना प्रारब्धच मुख्य कारण असते; परंतु या प्रारब्धाच्या फेऱ्यातून सुटण्यासाठी पांडुरंगाच्या चरणांशिवाय दुसरी कोणतीही गती किंवा मार्ग नाही.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
झाला कासावीस बाण लागलाची । प्रारब्धाची गति चुकवेना ॥१॥
चुकतां ते रेखा क्रियामाण जाण ॥२॥
बाणें पश्चा-त्ताप अर्जुनाचे मनीं । शस्त्र चक्रपाणी धरी न मी ॥३॥
नामा ह्मणे धरूं ऐसे याचे संगा । तारूं पांडुरंगा उभा असे ॥४॥
जेव्हा एखादी घटना घडायची असते, तेव्हा प्रारब्धाची गती कोणीही चुकवू शकत नाही, जसा सुटलेला बाण लागल्याशिवाय राहत नाही आणि जीव कासावीस होतो. प्रारब्धाची रेखा टाळणे मानवी हाताबाहेरचे (क्रियमाण) आहे. महाभारतात जेव्हा अर्जुनाच्या मनात युद्धाविषयी पश्चात्ताप आणि संभ्रम निर्माण झाला, तेव्हा स्वतः चक्रपाणी श्रीकृष्णाने 'मी शस्त्र धरणार नाही' प्रतिज्ञा केली असूनही अर्जुनाला मार्गदर्शन केले. नामा म्हणतात की, अशा संकटसमयी आपण नेहमी भगवंताची सोबत धरली पाहिजे, कारण आपला उद्धार करण्यासाठी तो पांडुरंग सदैव पाठीशी उभा आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
काय सांगों कर्मभोग । पातलिंग शिवाचें ॥१॥
याच सुखें ब्रह्मामुख । उभा नख छेदिला ॥२॥
सुचिष्मत पंडुपुत्र । भिक्षा पात्र हिंडती ॥३॥
नामा ह्मणे कर्मरेखा । देवांदिकां चुकेना ॥४॥
कर्मभोगाची गती इतकी अगाध आहे की, ती स्वतः ब्रह्मदेव आणि शिवशंकरांनाही चुकली नाही. शंकराला देखील कर्माचे भोग भोगावे लागले, तर ब्रह्मदेवाचे गर्वहरण करण्यासाठी त्यांचे पाचवे मुख नखाने छिन्न केले गेले. अत्यंत पवित्र आणि नीतिमान असलेले पांडुपुत्र (पांडव) कर्मभोगामुळेच हातात भिक्षेचे पात्र घेऊन दारोदारी हिंडले. नामा म्हणतात की, कर्माची ही अटळ रेषा सामान्य माणसाची तर दूरच, पण देवी-देवतांना देखील कधीच चुकत नाही.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
हरिश्चंद्रराजा होता सत्त्वगुणी । वाहातसे पाणी डोंबा-घरीं ॥१॥
सत्य पतिव्रता तारामति राणी । राहिली भोगोनी काया- क्लेश ॥२॥
भरत ऐकतां मातेचें वचन । श्रीराम दर्शन कैसें घडे ॥३॥
माता पिता सर्व अव्हेरी जनक । नामा ह्मणे भाक प्रारब्ध हे ॥४॥
अत्यंत सत्त्वगुणी आणि सत्यवचनी असलेल्या राजा हरिश्चंद्राला देखील कर्माच्या खेळामुळे एका डोंबाच्या घरी पाणी वाहण्याचे काम करावे लागले. त्यांची परम पवित्र आणि पतिव्रता राणी तारामती हिने देखील आयुष्यभर प्रचंड शारीरिक आणि मानसिक कष्ट भोगले. तिकडे भरताला जेव्हा आपल्या माता कैकेयीच्या वचनांबद्दल समजले, तेव्हा रामाचे दर्शन आपल्याला कसे घडेल या विवंचनेत तो पडला. राजा जनकानेही सर्व सुखांचा त्याग केला. नामा म्हणतात की, ही सर्व प्रारब्धाचीच भाषा (खेळ) आहे, ज्यातून कोणीही सुटू शकत नाही.
भाग 6 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 8 (पुढे)