॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ नामदेव गाथा - भाग 1 (श्री विठ्ठल व पुंडलिक यांचा संवाद)
भाग 1

सार्थ नामदेव गाथा : श्री विठ्ठल व पुंडलिक यांचा संवाद

भक्तशिरोमणी संत नामदेव महाराजांचे प्रासादिक संवाद अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
पुंडलीकालागुनी ह्मणे पांडुरंग । सखा जीवलग तूंची माझा ॥१॥
न पाहासी वास बोलसी उदास । सांडोनियां आस सर्व-स्वाची ॥२॥
वैकुंठ सोडोनी आलों तुजपाशीं । कां गा न बोलसी भक्तराया ॥३॥
पितृभजनाचा झालासी अधिकारी । केली बा पायरी वैकुंठासी ॥४॥
भाग बापा काही आवडे तें घेंई । मज वाटतें ह्लदयीं घालावाची ॥५॥
नामा म्हणे देवा स्वामि मुगुटमणी । उभा कर ठेवुनी कटीवरी ॥६॥
संत नामदेव महाराज म्हणतात, साक्षात पांडुरंग पुंडलिकाला उद्देशून म्हणत आहेत की, "हे पुंडलिका, तूच माझा खरा जीवलग सखा आहेस. तू सर्वस्वाचा त्याग करून, कोणतीही आस न धरता असा माझ्याकडे न पाहता उदासीन का बोलत आहेस? मी माझे वैकुंठ सोडून तुझ्यासाठी येथे आलो आहे, मग हे भक्तराजा तू माझ्याशी का बोलत नाहीस? तू तुझ्या माता-पित्यांची मनोभावे सेवा करून वैकुंठाची पायरी होण्याचे मोठे पुण्य मिळवले आहेस. हे बाळा, तुला जे आवडेल ते वरदान तू माझ्याकडून मागून घे, मला तर असे वाटते की तुला घट्ट हृदयात धरावे." नामदेव महाराज म्हणतात, भक्ताच्या या प्रेमापोटी देवांचा राजा विठ्ठल कंबरेवर हात ठेवून उभा राहिला आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
सांडुनी वैकुंठ न धरत पातलों । तुज भेटावया आलों पुंडलिका ॥१॥
प्रीतीचा वोरसू ह्लदयीं दाटला । नुठेचि कां वहिला आलिंगना ॥२॥
भक्त शिरोमणी आमचा जीवलग । म्हणे पांडुरंग पुंडलिका ॥३॥
स्फुरती भुजादंड आणि वक्षस्थळ । हरुषें नयनक-मळ विकासलें ॥४॥
आनंदें रोमांच उद्भवले आंगीं । क्षेमा देई वेगीं भक्ताराया ॥५॥
मज नामरूप तुमचेनी संभ्रमें । केलीं जन्म कर्में असंख्यात ॥६॥
तुमचीया आवडी असे म्यां विकिला । सांग कोण्या बोला रुसलासी ॥७॥
ह्लदयींचें निजगुज सांगरे सकळीक । तेणें मज सुख होईल जीवा ॥८॥
परतोनियां दृश्टि पाहें आळूमाळ । तेणें हरेल सकळ श्रम माझा ॥९॥
ऐसा भक्तजनवत्सलू भक्तांचा विसावा । भक्तांचिया भावा भाळलासे ॥१०॥
कटावरी दोनी हात उभा पुंडलिका द्बारीं । नामया स्वामी हरि विनवीतसे ॥११॥
पांडुरंग म्हणतात, "हे पुंडलिका, मी वैकुंठ सोडून अजिबात वेळ न लावता तुला भेटण्यासाठी आलो आहे. माझ्या मनात तुझ्याबद्दल प्रेमाचा पूर आला आहे, मग तू मला आलिंगन देण्यासाठी लवकर का उठत नाहीस?" पांडुरंग पुंडलिकाला भक्तांमध्ये श्रेष्ठ आणि जिवाभावाचा मानतात. देवाची छाती आणि बाहू भेटीसाठी स्फुरण पावत आहेत, डोळे आनंदाने उमलले आहेत आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले आहेत. देव म्हणतात, "भक्तराजा, मला लवकर मिठी मार. तुझ्यासारख्या भक्तांच्या प्रेमापोटीच मी अनंत जन्म आणि कर्मे घेतली आहेत. मी तुमच्या आवडीसाठी स्वतःला विकून घेतले आहे, मग तू कोणत्या गोष्टीवरून माझ्यावर रुसला आहेस? तुझ्या मनातील गुपित मला सांग, त्याने माझ्या जीवाला सुख मिळेल. तू केवळ एकवार वळून माझ्याकडे पाहा, त्याने माझा मार्ग चालण्याचा सर्व थकवा दूर होईल." नामदेव महाराज म्हणतात, असा हा भक्तांचा विसावा असणारा हरी पुंडलिकाच्या दारात कंबरेवर हात ठेवून उभा राहिला आहे आणि त्याला विनवणी करत आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
एक वेळ भेटी आलों भक्तराया । स्फुरति माझ्या बाह्या क्षेमालागीं ॥१॥
ऊठ पुंडलिका परतोनियां पाहें । जीवींचें आर्त काय सांग मज ॥२॥
जीवाचीं पारणीं फेडीं डोळ्यांची । वास श्रीमुखाची पाहूं देंइ ॥३॥
हेंची आर्त धरोनी आलों असें जीवीं । तें तूं सर्व पुरवीं भक्ताराया ॥४॥
नामयाचा स्वामि कृपेचा कोंवळा । ह्मणऊनि उतावळा भक्तालागीं ॥५॥
विठ्ठल आळवणी करतात, "हे भक्तराजा, मी तुला केवळ एकवेळ भेटण्यासाठी आलो आहे, माझे बाहू तुला मिठी मारण्यासाठी आसुसले आहेत. हे पुंडलिका, उठ आणि वळून पाहा; तुझ्या मनातील नेमकी कोणती इच्छा आहे ती मला सांग. तुझ्या डोळ्यांचे पारणे फेडून घे आणि मला तुझे सुंदर मुख पाहू दे. मी मनात हीच तीव्र इच्छा घेऊन आलो आहे, ती तू पूर्ण कर." नामदेव महाराज म्हणतात, माझा स्वामी हा कृपेचा अत्यंत कोमल आहे, म्हणूनच तो आपल्या भक्ताला भेटण्यासाठी असा उतावीळ झाला आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
माझिया पितयाची होईल निद्राभंग । न घडे प्रसंग बोलायाचा ॥१॥
क्षण एक मौन धरूनियां रहा । शरणागत पहा कृपादृष्टी ॥२॥
करूनि निर्धार आलेली जेणें भावें । जतन करावें वचन देवा ॥३॥
नच जावें देवा माझे गांवेहूनी । मागतों प्रार्थुनी हेंचि तुम्हां ॥४॥
माझें सुख पहावें मागेन तें द्यावें । माझे गांवीं व्हावें अधिपती ॥५॥
नामयाचा स्वामी भक्तीसी भुलला । पुंडलीकें राहविला पंढरीये ॥६॥
पुंडलिक देवाला उत्तर देतो, "हे देवा, मी जर तुमच्याशी बोलू लागलो तर माझ्या सेवा करत असलेल्या माता-पित्यांच्या झोपेत अडथळा येईल, म्हणूनच आता बोलण्याचा प्रसंग योग्य नाही. तुम्ही केवळ काही वेळ शांत राहा आणि माझ्यावर तुमची कृपादृष्टी ठेवा. तुम्ही ज्या प्रेमाने इथे आला आहात, त्या तुमच्या शब्दांचे पालन करा. देवा, तुम्ही आता माझ्या या गावाला सोडून कुठेही जाऊ नका, मी तुम्हाला हीच प्रार्थना करतो. माझे सुख पाहून मी मागेन ते मला द्या आणि तुम्हीच माझ्या या गावाचे राजे व्हा." नामदेव महाराज म्हणतात, पुंडलिकाच्या या अढळ भक्तीला भुलून स्वामी पांडुरंग पंढरपुरातच कायमचे स्थिरावले.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
तंव पुडलिक पुढारला । कर जोडिनियां वदला । म्हणे वेदादिकां अबोला । तुझिया स्वरूपाचा ॥१॥
तो तूं प्रगट श्रीरंगा । येऊनि आमुच्या लोभा । स्थिर राहूनि चंद्रभागा । भक्तजनां तारीसी ॥२॥
नेणों कोण भक्तपण । नेणों तुमचें महीमान । कोणे जन्मीं साधन । कोण केलें हें नेणवे ॥३॥
नीरे भीवरे संगमीं । चंद्रभागेचे उगमीं । वेणुनाद परब्रह्मीं । गोपाळ गजरें गर्जती ॥४॥
तरी स्वामी दीनदयाळा । महाविष्णु गा गोपाळा । भक्तालागीं कृपाळा । तारावया तयासी ॥५॥
माझें करोनिया मीस । वास केला युगे अठ्ठावीस । करूनियां रहीवास । माझे भक्ति लाधलासी ॥६॥
तूं नीयंता ईश्वरमूर्ती । सकळा गोसांवी श्रीपती । तुजवांचूनि नेणें मती । दयामूर्ति परब्रह्म ॥७॥
नामा म्हणे पुंडलिकें । ऐसें स्तवन केलें निकें । तंव म्हणितलें पुण्य श्लोकें । प्रकारे पुरे करीं आतां ॥८॥
त्यानंतर पुंडलिक पुढे आला आणि हात जोडून म्हणाला, "हे देवा, ज्याच्या स्वरूपाचे वर्णन करताना वेदांनाही मौन धारण करावे लागते, तो तू साक्षात श्रीरंग आज आमच्या प्रेमापोटी इथे प्रकट झाला आहेस. आता तू या चंद्रभागेच्या तीरावर स्थिर राहून सर्व भक्तजनांचा उद्धार कर. मला भक्ती काय असते हे माहीत नाही आणि तुमचे मोठेपणही मी जाणत नाही; मी पूर्वजन्मी कोणती साधना केली हेही मला आठवत नाही. नीरा आणि भीमा नदीच्या या पवित्र संगमावर परब्रह्म रूपाने गोपाळांच्या गजरात विठ्ठलाचा जयजयकार होत आहे. हे दीनदयाळा, महाविष्णू गोपाळा, तू भक्तांवर कृपा करून त्यांना तारण्यासाठीच आला आहेस. माझ्या भक्तीचे केवळ निमित्त करून तू इथे अठ्ठावीस युगे मुक्काम ठोकला आहेस. तूच या जगाचा नियंता, ईश्वर आणि लक्ष्मीचा पती आहेस. तुझ्याशिवाय माझे मन इतर काहीही जाणत नाही." नामदेव महाराज म्हणतात, पुंडलिकाने जेव्हा असे सुंदर स्तवन केले, तेव्हा विठ्ठलाने "आता पुरे पुरे" म्हणून त्याला प्रेमाने थांबवले.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
ह्मणे पुंडलीक देवा शिरोमणी । परिसावी विनवणी एक माझी ॥१॥
संसारबंधन तोडींरे दारुण । हें एक मागणें तुजपाशीं ॥२॥
ऋद्धि सिद्धि मोक्ष संपत्ति विलास । सांडियेली आस त्यांची जीवें ॥३॥
पंच महापातकी विश्वासघातकी । त्यांसी यमादिकीं गांजियलें ॥४॥
ऐसिया पतीत करींरे सनाथ । पुरवीं माझें आर्त पंढरिराया ॥५॥
हेंचि माझें काज अंतरींचें गुज । उद्धरीं सहज सहज महादोषी ॥६॥
नामा ह्मणे वर दिला नारायणें । विठठलदर्शनें मोक्ष जीवा ॥७॥
पुंडलिक म्हणतो, "हे देवांच्या शिरोमणी विठ्ठला, माझी एक विनवणी ऐका. या संसाराचे जे भयंकर बंधन आहे ते तोडून टाका, हेच एक मागणें मला तुमच्याकडे मागायचे आहे. मला ऋद्धी-सिद्धी, मोक्ष किंवा जगातील संपत्तीचा कोणताही विलास नको आहे, मी त्या सर्वांची आस सोडून दिली आहे. जे महापापी किंवा विश्वासघातकी आहेत, ज्यांना यमलोकात जाच सहन करावा लागतो, अशा सर्व पतित (पापी) लोकांना तू सनाथ कर आणि माझी ही इच्छा पूर्ण कर. माझ्या मनातील हेच गुपित आहे की सर्व महादोषी लोकांचा तुझ्या कृपेने सहज उद्धार व्हावा." नामदेव महाराज म्हणतात, पुंडलिकाच्या या मागणीवर नारायणाने असा वर दिला की, जो कोणी पंढरीत येऊन विठ्ठलाचे दर्शन घेईल, त्याला सहज मोक्ष लाभेल.
पहिला भाग सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 2 (पुढे)