सार्थ मुक्ताबाई गाथा : पाळणे अभंग

मुक्ताबाई म्हणतात— चांगदेवांचा ज्ञानाच्या माध्यान्ह काळी (पूर्ण प्रकाश पडला तेव्हा) खरा अध्यात्मिक जन्म झाला, आणि त्याच वेळी त्यांचे अज्ञानरूपी माता-पिता दोन्ही नाहीसे झाले. या आत्मज्ञानामुळे चांगदेवांचे जुने अहंकारी रूप मुळातूनच संपून गेले; म्हणूनच मुक्ताई म्हणतात, हे चांगदेवा, आता तू खरोखर चांगला (भलाभला) झाला आहेस. हा चांगदेव (वटेश्वर) आता मूळ परब्रह्माशी जोडला गेला आहे, आणि मी (मुक्ताईने) त्याला ज्ञानाचा 'पोसणा' (दत्तक पुत्र) म्हणून स्वीकारले आहे.

हे सुकुमार, लहान तान्हुले बाळ (चांगदेव) संसाराच्या वाटेवरून चुकले होते, पण आता त्याने मायेचे जाळे पूर्णपणे तोडून टाकले आहे. मुक्ताई या आपल्या पुत्राला शांत (निजवी) करण्यासाठी 'जो जो' करत अवीट अशा नि:शब्दाची (शांततेची) ओवी गात आहेत. आता सर्व दिशा मावळल्या आहेत (भेद संपला आहे), बोलणे (वाचा) खुंटले आहे, आणि मुक्ताबाईंच्या रूपाने या बाळाला खरी चिन्मयी माता भेटली आहे. मुक्ताई म्हणतात, मी आता या माझ्या पुत्राचे नाव 'वटेश्वर' असे ठेवून त्याला याच नावाने बोलावणार आहे.

ब्रह्मांडस्वरूपी गोळात आणि प्राणाच्या (पवनाच्या) पालखीत बसून हा अवधूत (चांगदेव) कौतुकाने निजला आहे. मुक्ताई माता ब्रह्मविद्येच्या पलंगावर मिळणारे परमानंदाचे सुख पाहत चांगयाला अंगाई गाऊन बोलवत आहे. हा बाळ डोळे मिटून आत्मस्वरूपात निवांत निजला आहे आणि त्या निवांत अवस्थेत (स्वप्नात) त्याला स्वतःच्याच मूळ वटेश्वर रूपाचे दर्शन झाले आहे.

जिथे सगुण किंवा निर्गुण असा कोणताही भेद उरलेला नाही आणि जे स्थान शब्दांच्या पलीकडचे (शब्दातीत) आहे, अशा परम पदावर हे माझ्या बाळा, तू निश्चितपणे झोप. तुझ्यासाठी मी हृदयकमलामध्ये पाळणा बांधला आहे आणि मुक्ताई तुझ्या जवळ बसून तुला साद घालत आहे. शांती, क्षमा आणि दया या विदेही वृत्ती ज्याचे वर्णन करतात, त्या तत्त्वाला संतांनी 'अद्वैत' असे नाव दिले आहे. मुक्ताईच्या शांत आणि ज्ञानदृष्टीच्या छायेत हा अवधूत पुत्र चांगदेव (वटेश्वर) आता सुखाने विसावला आहे.

निर्गुणाच्या फांदीला (डाळीला) हा ज्ञानाचा पाळणा बांधला असून, तिथे मुक्ताईचा हा पुत्र (चांगदेव) झोपला आहे. मुक्ताई म्हणतात— हे बाळा, आता तू कोणताही हट्ट (आळी) न करता शांत नीज, मी तुझ्यासाठी अनुहात ध्वनीची टाळी वाजवत आहे. या अवस्थेत माणसाला नेहमीची झोप (निद्रा) किंवा नेहमीची जागृती नसते, तर तो उन्मनी अवस्थेत पूर्णपणे लीन झालेला असतो. मनाचा पाळणा विणून आणि त्याला प्राणाची (पवन) दोरी बांधून मी तुला निभ्रांतपणे सांभाळत आहे. आपल्या शरीरात दिवसाकाठी चालणारे २१,६०० श्वास (सोहं जप) तू अंतःदृष्टीने स्थिर कर. मुक्ताई चांगदेवांना म्हणतात, ऐक चांगया, तू आता नेहमीची निद्रा आणि जागृती यांच्या पलीकडे जाऊन मूळ स्वरूपात निजला आहेस.

कधीही नाश न पावणारा (अविनाश) आणि अव्यक्त तत्त्वाने विणलेला हा दिव्य पाळणा आहे, ज्यामध्ये हा योगीराज (चांगदेव) निजला आहे. मुक्ताई माता 'जो जो' म्हणत उपदेश करते की— हे चांगया, तू आता साकाराच्या पलीकडे जाऊन (साकारातीत) शांत नीज. 'सोहं' (तोच मी आहे) या भावाने आणि शरीरातील षट्चक्रांचा वेध घेत साधना करताना, जेव्हा तू लक्ष देशील तेव्हा तुला 'मी आणि तू' हा भेदच दिसणार नाही. मुक्ताई खेचरी मुद्रेचा आणि उच्च योगाचा मंत्र उपदेशून म्हणतात की— हे पुत्रा, तुला अशी अखंड आत्मिक निद्रा (समाधी) लागो.

संसारातील लौकिक सुखाच्या शेवटी शेवटी दुःख सामोरे येते, पण एकदा का आत्मस्वरूपाची भेट झाली की सुख आणि दुःख या दोन्ही गोष्टी उरतच नाहीत. मग खरे सुख कोणते आणि दुःख कोणते? हे दोन्ही केवळ अज्ञानाचे खेळ आहेत, तू या दोन्हींच्या पलीकडे जा. मुक्ताई म्हणतात— हे चांगया, तू आता अज्ञानातून जागा हो (चैयी); कारण तुझा अंतरात्मा आता वटेश्वराच्या (परमात्म्याच्या) चरणांशी स्वयंभू प्रकाशून जागा झाला आहे.