सार्थ एकनाथ गाथा : एकीबेकी

लहान मुलांच्या 'एकी-बेकी' (सम-विषम) या खेळाच्या माध्यमातून महाराज सृष्टीच्या निर्मितीचे गूढ सांगतात, "मुला, तू मला लवकर एकी-बेकीचा हिशोब सांग; जर तू त्या 'एका' (परमात्म्याला) धरलेस तर जिंकशील, आणि जर 'बेकी' (द्वैतभाव) धरलास तर हरी तुला हरवून टाकेल." मूळ अवस्थेत तिथे काहीच नव्हते, केवळ एक शून्य (निर्गुण अवस्था) होते; पण जेव्हा त्या शून्याला फाटे फुटले (निर्मिती झाली), तेव्हा हा सर्व संसार हिशोबात (लेखात) आला. त्या एकापासूनच मग दोन, तीन, पाच (पंचमहाभूते) असा हा सृष्टीचा विस्तार झाला आणि दहापासून थेट सहस्रावधी जीव त्या एकाच पूर्ण ब्रह्मातून निर्माण झाले. तो एकटाच परब्रह्म पूर्ण रूपाने नटलेला होता, पण तिथे मायेचा फाटा फुटल्यामुळे हे जग दोन (द्वैत) भासू लागले. संत एकनाथ म्हणतात, हा प्रपंचाचा खेळ सोडून तू नित्य त्या एकाच परमात्म्याच्या चरणी आपले लक्ष लाव.

आपण सर्वजण देवाच्या या संसाराचा खेळ खेळत आहोत आणि कान्होबा कौतुकाने या खेळाची गोडी पाहत आहे. माणसा, तू या संसारामध्ये एकी-बेकीचा खेळ खेळण्यापेक्षा, त्या 'एका' हरीला भजणे जास्त चांगले आहे; जर तू या संसाराच्या चक्रात (एकी-बेकीत) अडकून राहिलास, तर शेवटी तुझ्या हाती काहीच उरणार नाही (आयुष्य फुका जाईल). एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा अशा संख्यांच्या किंवा विकारांच्या पटावर (डाई) पडू नकोस; कारण या संसारात आजवर सहस्रो, लाखो आणि कोटी जीव आले आणि निघून गेले, त्यांच्या हाती केवळ थकवा (शीण) आला. संत एकनाथ महाराजांच्या भूमिकेतून जीव देवाला प्रार्थना करतो, "हे कान्होबा, आता मला या व्यर्थ खेळात अडकवून (गोवून) ठेवू नकोस; असा काही अनुग्रह कर जेणेकरून हा संसाराचा खोटा खेळ तुटून जाईल आणि माझे चित्त कायमचे तुझ्या चरणी लीन होईल."

हा प्रपंचाचा एकी-बेकीचा खेळ संपूर्णपणे व्यर्थ आहे; यात जर तू अडकलास तर थेट काळाच्या (मृत्यूच्या) मुखात पडशील. जो परमात्मा मुळात एकटाच आणि 'निर्गुण' (निराकार) होता, त्याला मायेने या प्रपंचात 'सगुण' (साकार) रूप देऊन आणले आहे. जोपर्यंत तू या खेळात एकी-बेकी (भेदभाव) करत राहशील, तोपर्यंत तू एकटा पडशील; आणि जेव्हा तू 'दोन' (जीव आणि शिव यांचे एकत्व) समजून घेशील, तेव्हा तुला सर्व विश्व आत्मरूप वाटू लागेल. संत एकनाथ म्हणतात, मी माझ्या सद्गुरूंकडून हेच गुपित ऐकले आहे; आणि जेव्हापासून मी त्या 'एका' परमात्म्याला ओळखले, तेव्हापासून माझा संसाराचा सर्व भ्रम आणि फेरा कायमचा मिटला (फिटला) आहे.