॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ एकनाथ गाथा - भाग 20 (पिंगा)
भाग 20

सार्थ एकनाथ गाथा : पिंगा

संत एकनाथ महाराजांच्या पिंगाातील अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
पिंगा बाई पिंगा गे । अवघा धांगडधिंगा गे ॥१॥
सांडोनी संतांची गोडी गे । कासया पिंगा जोडी गे ॥२॥
नको घालूं पिंगा गे । तुम्हींरामरंगी रंगा गे ॥३॥
एका जनार्दनीं पिंगा गे । कायावाचा गुरुचरणीं रंगा गे ॥४॥
संत एकनाथ महाराज पिंगा या लोकनृत्याच्या माध्यमातून मनाला बोध करतात की, "हे जिवा, तू संसाराच्या मोहात पडून हा कसला व्यर्थ धांगडधिंगा (गोंधळ) मांडला आहेस?" संतांच्या संगतीची आणि हरिभक्तीची गोडी सोडून तू या अशा अशाश्वत प्रपंचाचा पिंगा का जोडत आहेस? हा संसाराचा पिंगा आता पुरे कर आणि प्रभू रामाच्या भक्तीच्या रंगात रंगून जा. संत एकनाथ म्हणतात, आपला खरा पिंगा हा काया, वाचा आणि मनाने सद्गुरूंच्या चरणी लीन होऊन त्यांच्याच रंगात रंगणे हा आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
निराकाराचा आकार झाला । त्यांतच माझा पिंगा जन्मला । निराकारासी घेऊन आला ॥१॥
माझा पिंगा घालितो धिंगा ॥धृ॥
पिंग्यापासुन शंकर झाला । ढवळ्या नदींवर बसुन आला । माझ्या पिंग्यानें धक्का दिला । माझा ॥२॥
पिंग्यापासुन मच्‍छ झाला । शंकसुराचा प्राण घेतला । चारी वेद घेउनी आला ॥माझा ॥३॥
पिंग्यापासुन कूर्म झाला । पर्वत पाठीवर घेतला । चौदा रत्‍नें घेऊन आला ॥माझा ॥४॥
पिंग्यापासुन वराह झाला । हिरण्याक्षाचा प्राण घेतला । पृथ्वी वरती घेऊन आला ॥ माझा ॥५॥
पिंग्यापासुन नरसिंह झाला । हिरण्यकश्यप दैत्य वधिला । प्रह्लाद भक्त रक्षिला ॥ माझा ॥६॥
पिंग्यापासुन वामन झाला । बलीदान मांगु लागला ॥ बळी पाताळीं घातला ॥ माझा ॥७॥
पिंग्यापासुन भार्गव झाले । मातेचें शिर छेदियेलें । अवघे राजे नाहीसे केलें ॥ माझा ॥८॥
पिंग्यापासुन राम झाले । पितृवचन सांभाळिलें । रावण कुंभकर्ण मरिले ॥ माझा ॥९॥
पिंग्यापासुन कृष्ण झाला । कंसाचा प्राण घेतला ॥ गोकुळ सोडुन मथुरेसी आला ॥ माझा ॥१०॥
पिंग्यापासुन बौद्ध झाला । दिलें जगन्नाथ नांव त्याला । भक्तांनी दहींभात चारिला ॥ माझा ॥११॥
ऐसा निराकाराचा पिंगा । त्यांत माझा श्रीरंगा । एका जनार्दनीं पाडुरंग । माझा पिंगा घालितो धिंगा ॥१२॥
हा अभंग परब्रह्माच्या उत्पत्तीची आणि दशावतारांची कथा सांगणारा एक अद्भूत रूपकात्मक अभंग आहे. जो मूळ निराकार (परमेश्वर) होता, त्याने जेव्हा सगुण आकार घेतला, तेव्हा सृष्टीच्या निर्मितीची ही 'पिंगा' (लीला) जन्माला आली आणि ती संपूर्ण ब्रह्मांडात धिंगाणा घालू लागली. या लीलेतूनच (पिंग्यापासून) भगवान शंकर प्रकट झाले जे नंदीवर (ढवळ्या बैलावर) बसून आले. याच ईश्वरी इच्छेमुळे देवाने मत्स्यावतार घेऊन शंखासुराचा वध केला आणि वेद परत आणले; कूर्मावतार (कासव) घेऊन पाठीवर मंदराचल पर्वत पेलला आणि समुद्रमंथनातून चौदा रत्ने मिळवून दिली; वराहावतार घेऊन हिरण्याक्षाचा वध केला आणि बुडणारी पृथ्वी दंष्ट्राग्रभागावर वर आणली. नरसिंहावतार घेऊन हिरण्यकश्यपूचा वध केला आणि प्रल्हादाचे रक्षण केले. वामनावतार घेऊन बळीराजाकडे दान मागितले आणि त्याला पाताळात धाडले. परशुराम (भार्गव) होऊन मातेची आज्ञा पाळली आणि उन्मत्त क्षत्रिय राजांचा संहार केला. रामावतार घेऊन पितृवचन पाळले आणि रावण-कुंभकर्णाचा वध केला. कृष्णावतार घेऊन कंसाला मारले आणि गोकुळ सोडून मथुरेला आले. पुढे बौद्ध (जगन्नाथ) अवतार घेऊन भक्तांच्या प्रेमाचा दहींभात खाल्ला. संत एकनाथ म्हणतात, असा हा निराकार परब्रह्माचा दिव्य पिंगा (खेळ) असून, त्यामध्ये माझा श्रीरंग पांडुरंग नटला आहे आणि त्याचीच ही अद्भुत लीला जगात सर्वत्र प्रकट आहे.
भाग 19 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 21 (पुढे)