॥ श्री राम जय राम जय जय राम ॥ राम जन्माचे अभंग
राम भक्ती साहित्य

अभंग संग्रह : श्री राम जन्माचे अभंग

प्रभू श्रीरामचंद्रांच्या अवताराचा आनंदोत्सव आणि संतांच्या दृष्टीने राम जन्माचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
आम्हासाठीं अवतार ।
मत्स्यकूर्मादि सूकर ॥१॥
मोहें धांवे घाली पान्हा ।
नांव घेतां पंढरीराणा ॥२॥
कोठें न दिसे पाहतां ।
उडी घाली अवचिता ॥३॥
सुख ठेवी आम्हासाठीं ।
दुःख आपणची घोंटी ॥४॥
तुका म्हणे कृपानीधी ।
आम्हां उतरीं नांवेमधीं ॥५॥
देव आपल्या भक्तांच्या संरक्षणासाठी मत्स्य, कूर्म, वराह यांसारखे विविध अवतार धारण करतो. पंढरीनाथ इतका दयाळू आहे की भक्ताने नाव घेताच तो वासराच्या मायेने धावणाऱ्या गाईसारखा धावून येतो. तो सहजासहजी कुठे दिसत नाही, पण संकटाच्या वेळी अचानक भक्ताच्या रक्षणासाठी उडी घेतो. तो सर्व सुख आपल्या भक्तांसाठी देतो आणि सर्व दुःखे स्वतः प्राशन करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की असा हा कृपानिधी परमेश्वर आपल्याला संसाराच्या भवसागरातून स्वतःच्या नावेमध्ये बसवून सुरक्षित पार करतो.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
धर्म रक्षावया अवतार घेशी ।
आपुल्या पाळिसी भक्तजना ॥१॥
अंबॠषीसाठी जन्म सोसियेलें ।
दुष्ट निर्दाळिले किती एक ॥२॥
धन्य तुज कृपासिंधु म्हणतील ।
आपुला तूं बोल साच करीं ॥३॥
तुका म्हणे तुज वर्णिती पुराणें ।
होय नारायणें दयासिंधु ॥४॥
हे ईश्वरा, तू धर्माचे रक्षण करण्यासाठी अवतार घेतोस आणि आपल्या भक्तजनांचे निरंतर पालन करतोस. अमरीष राजासारख्या परम भक्तासाठी तू स्वतः जन्माचे कष्ट सोसलेस आणि अनेक दुष्ट राक्षसांचा संहार केलास. सर्व लोक तुला कृपासिंधू म्हणून धन्य मानतात, तू भक्तांना दिलेले वचन नेहमी खरे करतोस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की पुराणेसुद्धा तुझेच गुणगान गातात, कारण तू खरोखरच दयाळू नारायण आहेस.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
कुळगुरु वसिष्ठ सांगे नृपवरा ।
असती गरोदरा तुझ्या कांता ॥१॥
धर्मशास्त्र ऐसें डोहळे पुसावें ।
त्यांचे पुरवावे मनोरथ ॥२॥
ऐकोनियां ऐसें आनंद मानसीं ।
कैकयी सदनासी जाता झाला ॥३॥
मंचकी बैसली होती ते पापिणी ।
देखतां नयनीं पहुडली ॥४॥
सुंदरपणाचा अभिमान मनीं ।
त्यावरी गर्भिणी नामा म्हणे ॥५॥
कुलगुरू वसिष्ठ ऋषींनी राजा दशरथाला सांगितले की तुझ्या राण्या गरोदर आहेत. धर्मशास्त्रानुसार गर्भवती स्त्रियांचे डोहाळे विचारावेत आणि त्यांच्या इच्छा पूर्ण कराव्यात. हे ऐकून राजाच्या मनात खूप आनंद झाला आणि तो कैकयीच्या महालात गेला. ती पापबुद्धी असणारी कैकयी पलंगावर बसली होती, राजाला पाहताच ती झोपल्याचे नाटक करू लागली. तिला आपल्या सौंदर्याचा मोठा गर्व होता आणि त्यात ती आता गरोदरही होती, असे संत नामदेव महाराज सांगतात.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
राजा म्हणे इच्छा तुझिये मानसीं ।
डोहळे मजसी सांग आतां ॥१॥
येरी म्हणे ऐसें वाटतसे जीवा ।
कनिष्ठासी द्यावा राज्यपट ॥२॥
ज्येष्ठासी धाडावें दुरी दिगंतरा ।
नये समाचारा त्याचा आम्हां ॥३॥
जनांत हें निंद्य वेदबाह्य कर्म ।
करितां अधर्म पाप बहु ॥४॥
माझिये मस्तकी ठेवावा हा दोष ।
तुम्हांकडे लेश काहीं नाहीं ॥५॥
निंदितील जन मज वाटे सुख ।
ऐकतांची दु :ख राया झालें ॥६॥
वृश्र्चिकाचें पेंवीं तक्षक पडत ।
घालिताती घृत अग्निमुखीं ॥७॥
ऐसी व्यथा होय नामा म्हणे त्यासी ।
उठिला त्वरेसी तेथोनियां ॥८॥
राजा दशरथाने कैकयीला विचारले की तुझ्या मनात कोणती इच्छा आहे, तुझे डोहाळे मला सांग. त्यावर कैकयी म्हणाली की माझ्या धाकट्या मुलाला म्हणजेच भरताला राज्याभिषेक करावा आणि मोठ्या मुलाला म्हणजेच रामाला दूर वनवासात पाठवून द्यावे, त्याचा कसलाही निरोप आम्हाला मिळता कामा नये. हे लोकनिंद्य आणि अधर्माचे पाप कृत्य वाटले तरी याचा सर्व दोष माझ्या माथ्यावर ठेवा, तुमच्यावर काहीही कलंक येणार नाही. लोकांनी माझी निंदा केली तरी मला त्यातच आनंद वाटेल. हे ऐकताच राजा दशरथाला अत्यंत तीव्र दुःख झाले. विंचवाच्या बिळात विषारी साप पडावा किंवा अग्नीत तूप ओतावे तशी भयंकर वेदना राजाला झाली आणि संत नामदेव महाराज म्हणतात की राजा तेथून तडकाफडकी उठून निघून गेला.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
येतसे दशरथ सुमित्रामंदिरी ।
देखतां सामोरी येती झाली ॥१॥
न माये आनंद तियेचें मानसीं ।
ठेवी मस्तकासी चरणावरी ॥२॥
घालोनी आसन प्रक्षाळी चरण ।
सर्वांगी लेपन तीर्थोदकें ॥३॥
गंध धूप दीप पुष्पांचिया माळा ।
अर्पूनी तांबुला उभी राहे ॥४॥
कैकयीचें दु:ख विसरला राव ।
पाहोनियां भाव सुमित्रेचा ॥५॥
होती जे डोहळे तुझिये मानसीं ।
सांग मजपाशी पतिव्रते ॥६॥
प्राणनाथ ऐसें वाटतसें जीवा ।
वडिलांची सेवा अहर्निशीं ॥७॥
आवडे हे एक नावडे आणिक ।
द्यावें मज एक हेंचि आतां ॥८॥
ऐकतांचि ऐसें कांतेचें वचन ।
आनंदे निमग्न मन होय ॥९॥
घेऊनियां हातीं रत्‍नांचें भूषण ।
टाकी ओवाळून नामा म्हणे ॥१०॥
राजा दशरथ तेथून सुमित्रेच्या महालात आला. राजाला पाहताच सुमित्रा आदराने समोर आली, तिच्या मनात आनंदाला उधाण आले आणि तिने राजाच्या चरणांवर डोके ठेवले. तिने राजाला बसण्यासाठी आसन दिले, पाय धुतले आणि पूजनाचे उपचार केले. सुमित्रेची ही निस्सीम भक्ती पाहून राजा कैकयीने दिलेले दुःख क्षणभर विसरला. राजाने विचारले की हे पतिव्रते, तुझ्या मनात कोणते डोहाळे आहेत ते मला सांग. सुमित्रा म्हणाली की हे प्राणनाथ, मला रात्रंदिवस केवळ ज्येष्ठांची आणि सासऱ्यांची सेवा करावीशी वाटते, याशिवाय दुसरी कोणतीही इच्छा नाही. सुमित्रेचे हे सात्त्विक बोल ऐकून राजाचे मन आनंदाने भरून आले आणि त्याने तिच्यावरून रत्नांचे अलंकार ओवाळून टाकले, असे संत नामदेव महाराज सांगतात.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
दशरथ राजा उठिला तेथूनी ।
कौसल्येसदनीं जाता झाला ॥१॥
पाहातसे दृष्टी तेव्हां श्रावणारी ।
न माये अंतरी तेज तिचे ॥२॥
तुझिये मानसी होती जे डोहाळे ।
सांग वो वेल्हाळे मजपासी ॥३॥
उदरांत असे भक्तांचा कैवारी ।
तेथें उरी देहभावा ॥४॥
सदा समाधीस्थ रामरुप झाली ।
कौसल्या माऊली नामा म्हणे ॥५॥
त्यानंतर राजा दशरथ कौसल्येच्या महालात गेला. तेथे पाहतो तर कौसल्येच्या मुखावर एक अलौकिक तेज झळकत होते. राजाने तिला विचारले की हे लाडके, तुझ्या मनात कोणते डोहाळे आहेत ते मला सांग. पण जिच्या पोटात स्वतः भक्तांचा पाठीराखा परमेश्वर वास करत होता, तिला देहभानाची कसली आठवण असणार? संत नामदेव महाराज म्हणतात की कौसल्या माता पूर्णपणे रामरूप होऊन सतत समाधी अवस्थेत राहिली होती.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
न बोलेचि कांहीं इसीं काय झालें ।
भूतें झडपिलें निश्र्चयेसी ॥१॥
माझिये अदृष्टीं नाहीं हा नंदन ।
म्हणोनियां विघ्न ओढवले ॥२॥
निवारी हें विघ्न वैकुंठनायका ।
रक्षीं या बाळका सुदर्शने ॥३॥
तुझा मी किंकर आजि अंबुजाक्षा ।
द्यावी मज भिक्षा हेंचि आतां ॥४॥
नामाचा उच्चार ऐकतांचि कानीं ।
नेत्र उघडोनि पाहती झाली ॥५॥
राजा म्हणे कां हो ऐसी अवस्था ।
कां हो भ्रम चित्ता झाला असे ॥६॥
विश्‍वाचा मी आत्मा स्वयें असे राम ।
मजमाजीं भ्रम कैचा असे ॥७॥
अवतार महिमा वाणी वेद माझा ।
सुरवरांच्या काजा नामा म्हणॆ ॥८॥
कौसल्या काहीच बोलत नाही हे पाहून राजा दशरथाला काळजी वाटली की हिला काय झाले आहे, हिला नक्कीच एखाद्या भूताने झपाटले असावे. माझ्या नशिबात मुलगा नाही म्हणूनच हे संकट आले की काय असे वाटून राजा वैकुंठनायकाला प्रार्थना करू लागला की हे कमलनयना, माझ्या या बालकाचे सुदर्शन चक्राने रक्षण कर, मी तुझा दास आहे. राजाच्या तोंडून भगवंताच्या नामाचा उच्चार ऐकताच कौसल्येने डोळे उघडले. राजाने विचारले की तुझी अशी अवस्था का झाली आहे, तुझ्या चित्ताला भ्रम का झाला आहे? त्यावर कौसल्येच्या गर्भातील प्रभूने उत्तर दिले की मी संपूर्ण विश्वाचा आत्मा श्रीराम आहे, मला कसला भ्रम असणार? देवांचे कार्य करण्यासाठीच माझा हा अवतारी महिमा आहे, असे संत नामदेव महाराज सांगतात.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
रावणे हें केलें लग्नामाजी विघ्न ।
असे कीं स्मरण तुजलागी ॥१॥
आणि रे धनुष्य मारीन रावणा ।
लंका बिभीषण देईन मी ॥२॥
अंगद सुग्रीव जांबुवंत वीरा ।
हनुमंत पाचारा लवकरी ॥३॥
टाकोनी पर्वत बुजवा रे सागरा ।
पायवाट करा जावयासी ॥४॥
लंकेपुढे मोठे माजवीन रण ।
तोडीन बंधन सुरवराचें ॥५॥
विश्‍वामित्र याग नेईन मी सिद्धि ।
मारीन कुबुद्धि दोघा जणा ॥६॥
खर दुषणाचा घेईन मी प्राण ।
धनुष्य मोडीन भुजाबळे ॥७॥
ध्याती मज त्यासी बहुत आवडी ।
न विसंबे घडी त्यासी एक ॥८॥
बोलीला वाल्मिक तैसेंचि करीन ।
वर्तोनि दावीन नामा म्हणे ॥९॥
गर्भातील प्रभू पुढे पूर्वजन्माच्या आणि भविष्यातील लीलांचे वर्णन करत म्हणाले की, रावणाने लग्नात विघ्न आणले होते ते तुला आठवते का? माझे धनुष्य बाण आणा, मी रावणाचा वध करून लंका बिभीषणाला देऊन टाकीन. अंगद, सुग्रीव, जांबुवंत आणि हनुमंताला त्वरित बोलवून घ्या. समुद्रात पर्वत टाकून तो बुजवून टाका आणि जाण्यासाठी पायवाट तयार करा. मी लंकेसमोर मोठे युद्ध करून देवांचे सर्व बंध तोडून टाकीन. मी विश्वामित्रांचा यज्ञ यशस्वी करीन आणि दुष्ट ताटिका व सुबाहूचा वध करीन. खर आणि दूषणाचा प्राण घेईन अन् आपल्या बाहुबळाने शिवधनुष्य मोडून टाकीन. जे माझे ध्यान करतात त्यांच्यावर माझे अत्यंत प्रेम असते. ऋषी वाल्मीकींनी जसे रामायणात लिहिले आहे, तसेच मी प्रत्यक्ष वागून दाखवीन, असे संत नामदेव महाराज सांगतात.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
परब्रम्ह पूर्ण आलें माझे घरीं ।
न कळे अंतरीं नृपाचिया ॥१॥
करीती बडबड होती भूत चेष्टा ।
पाचारा वसिष्ठा लवकरी ॥२॥
येऊनि वसिष्ठ पाहे कौसल्येसी ।
नावरती तयेसी अष्टभाव ॥३॥
राजा म्हणे कैसें विपरीत झालें ।
वसिष्ठा झडपिलें महाभूतें ॥४॥
श्रावणवधाचें अघ नाहीं जळालें ।
दुजें हें निर्मिलें प्रारब्धासी ॥५॥
ऐकतांचि हासे सावध होऊनि ।
बोलतसे झणी नामा म्हणे ॥६॥
साक्षात पूर्ण परब्रह्म कौसल्येच्या पोटी आले होते, पण राजा दशरथाला अंतरातील ही गूढ गोष्ट समजत नव्हती. राजाला वाटले कौसल्या भूताच्या प्रभावामुळे अशी बडबड करत आहे, म्हणून त्याने वसिष्ठ ऋषींना त्वरित बोलवून घेतले. वसिष्ठांनी येऊन कौसल्येची अवस्था पाहिली, जिच्या शरीरात भक्तिभावाचे अष्टसात्त्विक भाव ओसंडून वाहत होते. राजा घाबरून वसिष्ठांना म्हणाला की हे काय विपरीत घडले आहे, हिला कोणत्यातरी मोठ्या भूताने झपाटले आहे. वाटतं माझ्या हातून झालेल्या श्रावणबाळाच्या वधाचे पाप अजून जळालेले नाही, म्हणूनच हे दुसरे संकट प्रारब्धात आले आहे. हे ऐकताच वसिष्ठ ऋषी सावध होऊन हसले आणि संत नामदेव महाराज म्हणतात की ते राजाला तत्त्वज्ञान सांगू लागले.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
विरंचीचा बाप क्षीरसागरवासी ।
ध्याती योगी त्यासी निरंतर ॥१॥
पुरेहूनि पर वैखरीहूनि दुरी ।
कौसल्येंचे उदरीं तोचि असे ॥२॥
बोलियेंलें जें जें नव्हे असत्य वाणी ।
न येऊं दे मनीं शंका कांही ॥३॥
माझें हें संचित धन्य धन्य आतां ।
पाहीन मी कांता लक्षुमीचा ॥४॥
धन्य धन्य धन्य अयोध्येचे लोक ।
वैकुंठनायक पाहतील ॥५॥
धन्य पशुपक्षी श्‍वापदें तरुवर ।
राजा रघुवीर पाहतील ॥६॥
त्रैलोक्यांत धन्य तूंचि एक नृपा ।
नामयाच्या बापा पाहशील ॥७॥
वसिष्ठ ऋषी म्हणाले की जो ब्रह्माचा पिता आहे, क्षीरसागरात निवास करतो आणि योगी ज्याचे निरंतर ध्यान करतात; जो शब्दांच्या आणि बुद्धीच्या पलीकडचा आहे, तोच साक्षात परमेश्वर कौसल्येच्या उदरात आला आहे. कौसल्या जे काही बोलली ते अजिबात असत्य नाही, त्यामुळे मनात कोणतीही शंका आणू नकोस. माझे सुदैव धन्य आहे की मी लक्ष्मीच्या पतीचे म्हणजेच भगवंताचे दर्शन घेईन. अयोध्येचे लोक धन्य आहेत जे वैकुंठनायकाला प्रत्यक्ष पाहतील. येथील पशुपक्षी, प्राणी आणि झाडेही धन्य आहेत जे राजा रघुवीराला पाहतील. हे राजा दशरथा, तिन्ही लोकांत तूच एक सर्वात धन्य आहेस, कारण तू स्वतः नामदेव महाराजांच्या स्वामीला म्हणजेच श्रीरामाला प्रत्यक्ष पाहणार आहेस.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
उत्तम हा चैत्रमास । ऋतु वसंताचा दिवस ॥१॥
शुक्लपक्षी ही नवमी । उभे सुरवर ते व्योमीं ॥२॥
मध्यान्हासी दिनकर । पळभरी होय स्थिर ॥३॥
धन्य मीच त्रिभुवनीं । माझे वंशीं चक्रपाणी ॥४॥
सुशोभित दाही दिशा । आनंद नरनारी शेषा ॥५॥
नाहीं कौसल्येसी भान । गर्भी आले नारायण ॥६॥
अयोनी सम्भव । प्रगटला हा राघव ॥७॥
नामा म्हणे डोळां । पाहीन भुवनत्रयपाळा ॥८॥
चैत्र महिना अतिशय उत्तम होता आणि वसंताचे सुंदर दिवस होते. चैत्र शुद्ध नवमीच्या दिवशी आकाशात सर्व देव उभे राहून दर्शन घेण्याची वाट पाहत होते. दुपारी १२ वाजता सूर्य सुद्धा क्षणभरासाठी आकाशात स्थिर झाला. माझ्या कुळात साक्षात चक्रपाणी भगवंताने जन्म घेतला आहे, त्यामुळे मीच तिन्ही लोकांत धन्य आहे असा भाव राजाच्या मनात आला. दाही दिशा आनंदाने सुशोभित झाल्या आणि सर्व नर-नारी आनंदाने भरून गेले. कौसल्येच्या पोटी नारायण गर्भरूपाने आले होते, तिचे देहभान हरपले होते. मानवी योनीतून नव्हे तर अलौकिक मार्गाने साक्षात राघव प्रगट झाले. संत नामदेव महाराज म्हणतात की मी तिन्ही लोकांचे पालन करणाऱ्या भगवंताला माझ्या डोळ्यांनी पाहीन.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
झाले रामराज्य काय उणे आम्हासी ।
धरणी धरी पीके गाई वोळल्या म्हैसी ॥१॥
राम वेळोवेळा आम्ही गाऊ ओविये ।
दळिता कांडिता जेविता गे बाइये ॥२॥
स्वप्नी ही दुःख कोणी न देखे डोळा ।
नामाच्या गजरे भय सुटले कळिकाळा ॥३॥
तुका म्हणे रामे सुख दिले आपुले ।
तया गर्भवासी येणे जाणे खुंटले ॥४॥
आता रामराज्य अवतरले आहे, त्यामुळे आम्हाला कशाचीही कमतरता उरलेली नाही. पृथ्वीवर भरघोस पीक येत आहे आणि गाई-म्हशी दुधाने समृद्ध झाल्या आहेत. दळताना, कांडताना आणि जेवताना आम्ही पुन्हा पुन्हा श्रीरामाची गाणी आणि ओव्या गातो. कोणाला स्वप्नातही दुःख दिसत नाही आणि रामनामाच्या गजराने काळाचे भय नष्ट झाले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की श्रीरामाने आम्हाला स्वतःचे निरामय सुख दिले आहे, ज्यामुळे आमचे पुनर्जन्माचे चक्र कायमचे थांबले आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
आरंभी वंदीन अयोध्येचा राजा ।
भक्ताचीया काजा पावतसे ॥१॥
पावतसे महासंकटीं निर्वाणीं ।
रामनाम वाणी उच्चारितां ॥२॥
उच्चारितां राम होय पापक्षय ।
पुण्याचा निश्चय पुण्यभूमी ॥३॥
पुण्यभूमी पुण्यवंतांसीं आठवे ।
पापीया नाठवे कांहिं केल्यां ॥४॥
कांहिं केल्या तुझें मन पालटेना ।
दास ह्मणे जन सावधान ॥५॥
सर्वप्रथम मी अयोध्येचा राजा श्रीराम याला वंदन करतो, जो नेहमी भक्तांच्या हाकेला धावून येतो. कठीण संकटाच्या वेळी आणि अंतिम क्षणी मुखातून श्रीरामनामाचा उच्चार करताच तो भक्ताच्या रक्षणासाठी धाव घेतो. रामनामाचा उच्चार केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो आणि जीवन पवित्र व पुण्यमय बनते. अशी ही पावन भूमी आणि रामनाम केवळ पुण्यवान लोकांनाच आठवते, पापी माणसाला काही केल्या त्याची आठवण येत नाही. रामदास स्वामी म्हणतात की हे माणसा, अनेक प्रयत्न करूनही तुझे मन बदलत नाही, म्हणून आता तरी सावधान होऊन रामनामाचे स्मरण कर.