॥ ॐ नमः शिवाय ॥ महादेव निवडक अभंग
शिवभक्ती अभंग

अभंग संग्रह : श्री महादेव (शिवशंभो)

संतांच्या दृष्टीकोनातून भगवान महादेवांचे अलौकिक रूप आणि सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
शिवरात्रि कथा धन्य जे ऐकती ।
इच्छिले पावती सर्व काही ॥१॥
पातकांचा नाश पुण्य वाढे फार ।
शेखी विश्वंभर कृपा करी ॥२॥
भोग भोग्य ज्ञान वाढेल संतान ।
काळ करी चरण सेवा त्यांची ॥३॥
नामा म्हणे शिव ही अक्षरे दोन्ही ।
जपावी सज्जनी वारंवार ॥४॥
जे लोक शिवरात्रीची कथा भक्तिभावाने ऐकतात, त्यांना इच्छित फळ मिळते. त्यांच्या पापांचा नाश होऊन पुण्य वाढते आणि शेवटी परमेश्वर त्यांच्यावर कृपा करतो. त्यांना सर्व सुख, ज्ञान व संतती प्राप्त होते. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, सज्जनांनी 'शिव' या दोन अक्षरांचा जप वारंवार करावा.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
शिवरात्री व्रत करी यथाविधी ।
भावे पूजी आधी शिवलिंग ॥१॥
चुकले चुकले जन्मांचे बंधन ।
पुनरागमन नये तेणे ॥२॥
एक बिल्वदळ चंदन अक्षता ।
पूजन तत्त्वता सोपे बहु ॥३॥
एका जनार्दनी पूजिता साचार ।
इच्छिले हरिहर पूर्ण करितो ॥४॥
जो मनुष्य शास्त्राप्रमाणे शिवरात्रीचे व्रत करतो आणि भाविकतेने शिवलिंगाची पूजा करतो, त्याचे जन्ममरणाचे फेरे संपतात. शंकराची पूजा अतिशय सोपी आहे; फक्त एक बेलपत्र, थोडे चंदन आणि अक्षता वाहिल्या तरी चालतात. संत एकनाथ महाराज म्हणतात की, अशी खरी पूजा केल्यावर ईश्वर सर्व इच्छा पूर्ण करतो.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
तुम्ही विश्वनाथ ।
दीन रंक मी अनाथ ॥१॥
कृपा कराल ते थोडा ।
पाया पडिलो बराडी ॥२॥
काय उणे तुम्हापाशी ।
मी तो अल्पाची संतोषी ॥३॥
तुका म्हणे देवा ।
काही भातुके पाठवा ॥४॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे शिवा, तुम्ही सर्व विश्वाचे स्वामी आहात आणि मी अत्यंत गरीब व अनाथ आहे. तुम्ही थोडी जरी कृपा केली तरी माझा उद्धार होईल. तुमच्याकडे कसलीही कमतरता नाही आणि मी थोड्याशा कृपेनेही आनंदी होणारा आहे. मला तुमच्या भक्तीचा प्रसाद पाठवा.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
भस्म उटी रुंडमाळा ।
हाती त्रिशूळ नेत्री ज्वाळा ॥१॥
गजचर्म व्याघ्रांबर ।
कंठी शोभे वासुकी हार ॥२॥
भुते वेताळे नाचती ।
हर्ष युक्त उमापती ॥३॥
सर्व सुखाचे आगर ।
म्हणे नरहरी सोनार ॥४॥
भगवान शंकराच्या अंगाला भस्म लावलेले आहे, गळ्यात नरमुंडांची माळ आहे, हातात त्रिशूळ व डोळ्यात तेज आहे. त्यांनी हत्ती आणि वाघाचे चामडे परिधान केले असून गळ्यात वासुकी नागाचा हार आहे. त्यांच्याभोवती भूत-वेताळ आनंदाने नाचत आहेत. संत नरहरी सोनार म्हणतात की, असे हे उमापती शंकर सर्व सुखांचे भांडार आहेत.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
शिव भोळा चक्रवर्ती ।
त्याचे पाय माझे चित्ती ॥१॥
वाचे वदता शिवनाम ।
तया न बाधी क्रोध काम ॥२॥
धर्म अर्थ काम मोक्ष ।
शिवा देखता प्रत्यक्ष ॥३॥
एका जनार्दनी शिव ।
निवारी कळी काळाचा भेव ॥४॥
भगवान शंकर अत्यंत भोळे आणि सर्वांचे स्वामी आहेत, त्यांचे चरण माझ्या हृदयात आहेत. तोंडाने शिवनाम घेतल्यास काम आणि क्रोधाचा त्रास होत नाही. शिवाची प्रत्यक्ष भेट झाली की धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ प्राप्त होतात. संत एकनाथ महाराज म्हणतात की, शिवभक्तीमुळे काळाचे आणि कलीचे भय नाहीसे होते.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
हरिहरां भेद ।
नाहीं करू नये वाद ॥१॥
एक एकाचे हृदयीं ।
गोडी साखरेच्या ठायीं ॥ ध्रु ॥
भेदकासी नाड ।
एक वेलांटी च आड ॥२॥
उजवे वाम भाग ।
तुका म्हणे एकचि अंग ॥३॥
हरी आणि हर यांच्यात काहीही भेद नाही, त्यामुळे व्यर्थ वाद घालू नये. जशी साखरेत गोडी असते, तसेच हे दोघे एकमेकांच्या हृदयात वसलेले आहेत. केवळ एका वेलांटीचा फरक आहे, पण जे भेद करतात त्यांचे नुकसान होते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे एकाच शरीराचे उजवे आणि डावे भाग आहेत.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
कैलासींचा देव भोळा चक्रवर्ती ।
पार्वतीचा पति योगिराज ॥१॥
तयाचिया पाया माझे दंडवत ।
घडो आणि प्रीत जडो नामी ॥२॥
जटाजूट गंगा अर्धचंद्र भाळी ।
तिजा नेत्रज्वाळी जात वेद ॥३॥
कंठी काळकूट डौर त्रिशूल हाती ।
सर्वांगी विभूति शोभतसे ॥४॥
गळा रुंडमाळा खापर हस्तकी ।
रामनाम मुखी सर्वकाळ ॥५॥
व्याघ्रचर्मधारी स्मशानी राहिला ।
संगे भूतमेळा विराजित ॥६॥
नामा म्हणे नामे नासोनिया पाप ।
करी मुखरूप भक्तांलागी ॥७॥
कैलासवासी, भोळेनाथ, योगिराज शंकर पार्वतीचे पती आहेत. त्यांच्या चरणी माझे नमन असो आणि त्यांच्या नामात माझे प्रेम जडो. त्यांच्या जटेत गंगा, कपाळावर चंद्र आणि तिसऱ्या डोळ्यात अग्निज्वाळा आहे. गळ्यात विष, हातात डमरू-त्रिशूळ आणि सर्वांगाला भस्म शोभते. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, असे हे शंकर भक्तांची पापे नष्ट करून त्यांना आनंदी करतात.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
डवरला गिरी कैलास ढवळा ।
सिंहासन ज्याला ढवळेची ॥१॥
पाहता पाहता निवाले लोचन ।
भव्य ज्याचे ध्यान एकरूप ॥२॥
ढवळा सर्वांगी देव तो आपण ।
लेइला भूषण तेहि तैसे ॥३॥
पर्वताची बाळ पार्वती ढवळी ।
अर्धांगी शोभली एकरूप ॥४॥
सर्वांगी लविली ढवळी विभूती ।
माळा विराजती स्फटिकाच्या ॥५॥
पांढरिया जटेमध्ये गंगा आहे श्वेत ।
गळ्यात शोभत श्वेत सर्प ॥६॥
शंखपाळ श्रवणे कुंडले ढवळी ।
देखता भूतळी दुजा नाही ॥७॥
नामा म्हणे असे दाखवोनिया ध्यान ।
भाविकाचे मन तोषवित ॥८॥
धवल कैलास पर्वतावर पांढऱ्या शुभ्र रूपात भगवान शंकर विराजमान आहेत. त्यांचे हे भव्य ध्यान पाहताच डोळे तृप्त होतात. त्यांनी अंगाला पांढरी विभूती लावली असून स्फटिकांच्या माळा घातल्या आहेत. जटेत श्वेत गंगा आणि गळ्यात पांढरा सर्प शोभतो. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, अशा धवल रूपाचे दर्शन देऊन शंकर भाविकांच्या मनाला आनंद देतात.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
एके दिनी रत्नसिंहासनावरी ।
कैसा त्रिपुरारी शोभतसे ॥१॥
सांगो जाता चारही वाचा विसावती ।
तेथे माझी मती काय सांगो ॥२॥
वामभागी साजे सुंदरी भवानी ।
सिद्ध ऋषी मुनी करिती सेवा ॥३॥
नारद तुंबर गर्जती गायन ।
तेथे कर जोडून उभे देव ॥४॥
गणेश षण्मुख ढाळिती चामरे ।
रिद्धिसिद्धी द्वार राखिताती ॥५॥
नामाचा गजर मृदंगाची घाई ।
पाहाती नवाई ब्रह्मादिक ॥६॥
नामा म्हणे करी देतसे विडिया ।
लागोनिया पाया वारंवार ॥७॥
एके दिवशी रत्नजडित सिंहासनावर भगवान त्रिपुरारी अत्यंत तेजस्वी दिसत होते. त्यांचे वर्णन चारही वाचा करू शकत नाहीत. त्यांच्या डाव्या बाजूला पार्वती देवी विराजमान असून सर्व ऋषीमुनी त्यांची सेवा करत आहेत. नारद-तुंबर गायन करत आहेत, देव हात जोडून उभे आहेत आणि गणेश-कार्तिकेय चामर ढाळत आहेत. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, मी अशा प्रभूच्या चरणी वारंवार नमस्कार करतो.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
तेव्हा प्रश्न करी पार्वती आदरे ।
शिवाप्रती कर जोडोनिया ॥१॥
सांगावाजी स्वामी असा इतिहास ।
गाता जोडे वास तुझे पायी ॥२॥
जाळोनिया पापे सुखाची उन्नती ।
विश्व सुखी होती जेणे योगे ॥३॥
नामा म्हणे सुटे काळासी दरारा ।
विश्वासिया नरा मुक्ति जोडे ॥४॥
पार्वतीदेवीने हात जोडून आदराने शंकराला विचारले की, हे स्वामी, असा इतिहास सांगा की ज्याच्या गायनाने तुमच्या चरणी वास मिळेल. ज्याने पापे जळून सर्व जग सुखी होईल. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, यामुळे काळाची भीती निघून जाते आणि भाविक माणसाला मुक्ती मिळते.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
ऐकोनिया वाणी ।
संतोषला शूळपाणी ॥१॥
देवी चांगले पुसिले ।
तुझ्या बोले चित्त धाले ॥२॥
बोल नव्हती साचार ।
जड जीवाचा उद्धार ॥३॥
बोल तुझे गोडावले ।
जगी सुदिन पाहिजे ॥४॥
शिवरात्रीचे महिमान ।
नामा म्हणे ऐका जन ॥५॥
पार्वतीचे हे बोल ऐकून भगवान शंकर अतिशय प्रसन्न झाले. ते म्हणाले की, हे देवी, तू खूप चांगला प्रश्न विचारलास. तुझे हे बोल सामान्य जीवांचा उद्धार करणारे आहेत. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, आता सर्वांनी शिवरात्रीचा हा महान महिमा ऐकावा.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
ऐका सावधान कथा शिवरात्र ।
पावन पवित्र तिही लोकी ॥१॥
भाव धरोनिया आचरती जरी ।
वास शिवपुरी घडेल त्यासी ॥२॥
उपवास आणि शिवाचे पूजन ।
रात्री जागरण विधि त्याचा ॥३॥
एक पसा पाणी एक बिल्वदळ ।
पूजन केवळ सोपे बहु ॥४॥
नामा म्हणे करा नामाचा गजर ।
मुखी हरहर शब्दमात्रे ॥५॥
तीनही लोकांत पवित्र असणारी शिवरात्रीची कथा लक्षपूर्वक ऐका. जो मनुष्य भाविकतेने हे व्रत करतो, त्याला शिवलोकात स्थान मिळते. उपवास करणे, शिवाची पूजा करणे आणि रात्री जागरण करणे हा याचा विधी आहे. थोडेसे पाणी आणि एक बेलपत्र वाहिले तरी पूजा पूर्ण होते. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, मुखाने हर हर असा नामजप करा.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
शिव असा शब्द कल्याणदायक ।
जाणती भाविक साधुजन ॥१॥
तारक हे नाम भोळ्याभाविकांसी ।
नेणते जाणत्यांसी लाभ एक ॥२॥
उपमन्यु बाळक दूध मागो गेला ।
क्षीराब्धी दिधला उचितासी ॥३॥
दुष्टदुराचारी पतित तारिले ।
नाही आव्हेरिले दीनानाथे ॥४॥
नामा म्हणे शिव विष्णु एकरूप ।
ताराया अमूप अवतार ॥५॥
'शिव' हा शब्द अत्यंत कल्याणकारी आहे. हे नाव भोळ्या भाविकांना पैलतीरी नेणारे आहे. बाळ उपमन्यूने दूध मागितले असता शंकराने त्याला दुधाचा समुद्र दिला. शंकराने दुष्ट व पातकी लोकांनाही तारले आहे, कोणालाही दूर लोटले नाही. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, शिव आणि विष्णू एकच असून जीवांना तारण्यासाठी त्यांनी अवतार घेतले आहेत.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
भेदवादी जन वदतसे भिन्न ।
नव्हे ते लक्षण भजनाचे ॥१॥
विश्वी विश्वंभर कोंदलासे एक ।
भेदाचे कौतुक कैसे सांगा ॥२॥
ब्रह्मी नाही ठाव एकपणाचाही ।
तेथे दुजे काही समावते ॥३॥
आदि मध्य अंती खेळोनिया खेळ ।
उरले ते निखळ अविनाश ॥४॥
हेमी जैसे केले तैसे होती नग ।
तरी ते अव्यंग सोनेपणी ॥५॥
केली जैसी भक्ति शैव का वैष्णव ।
पाहता तो देव नाही दुजा ॥६॥
शिवविष्णु दोघे एकचि अवतार ।
वेदांनी निर्धार हाचि केला ॥७॥
नामा म्हणे येथे दुजा नको भाव ।
विष्णु तोचि शिव शिव विष्णु ॥८॥
भेद मानणारे लोक शिव आणि विष्णू यांना वेगळे मानतात, पण हे खरे भक्तीचे लक्षण नाही. संपूर्ण विश्वात एकच परमेश्वर भरून राहिला आहे. दागिन्यांचे आकार वेगवेगळे असले तरी मुळात ते सोनेच असते. तद्वतच शिव आणि विष्णू हे एकच आहेत, असा वेदांचा सिद्धान्त आहे. नामदेव महाराज म्हणतात की, मनात कोणताही भेदभाव ठेवू नका, विष्णू तोच शिव आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
कांचीपुरी राजा नामे सोमदत्ती ।
तयाचे संपत्ती पार नाही ॥१॥
पूर्वपुण्यबळे लाधले तयासी ।
देता उपमेसी उणा शक्र ॥२॥
पांचशतें तया कामिनी सुंदरा ।
करिता नाही पुरा झाला काम ॥३॥
रिद्धी सिद्धी घरी कामारी हिंडती ।
धैर्य शौर्य कीर्ती ज्याची जगी ॥४॥
नामा म्हणे जेथे उणे काही नाही ।
असोनिही न सुटे भोग ॥५॥
कांचीपुरीत सोमदत्त नावाचा राजा होता, ज्याच्याकडे उदंड संपत्ती होती. त्याला ५०० सुंदर स्त्रिया होत्या, तरीही त्याची वासना तृप्त झाली नाही. त्याच्या घरी सर्व समृद्धी आणि कीर्ती होती. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, सर्व काही असूनही माणसाची विषयाची हाव सुटत नाही.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
भोगाची नव्हाळी न सुटे कोणे काळी ।
वासना वोंगळी तेचि करी ॥१॥
वासनेची थोरी सांगवेना काही ।
न सुटिजे काही कोण्या काळी ॥२॥
तारुण्याच्या भरे आवडी स्त्रियेची ।
वृद्धपण तेचि पुढे होय ॥३॥
म्हणतसे पोरे वाचतील कैसी ।
हाचि अहानिशी ध्यास करी ॥४॥
मेलियाही पुढे तेचि उभे राहे ।
जन्मोजन्मी पाहे लागलेसे ॥५॥
मृगाचिया ध्यासे भरता मृगपण ।
जन्मल्यावाचून सोडीनाते ॥६॥
नामा म्हणे जया जैसी जे वासना ।
जन्मकर्मे जाणी जैसी होती ॥७॥
विषयभोगाची आवड कधीही संपत नाही, वाईट वासना माणसाला गुंतवून ठेवते. तारुण्यात स्त्रीची आसक्ती आणि म्हातारपणात मुलांची काळजी माणसाला अहोरात्र राहते. मृत्यूनंतरही हीच वासना पुढे येते आणि त्यानुसार पुढचा जन्म मिळतो. नामदेव महाराज म्हणतात की, माणसाची जशी वासना असते, तसाच त्याला जन्म मिळतो.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
पंचशतामाजी दोघी पतिव्रता ।
जारणी सर्वथा सर्व काही ॥१॥
करुनिया अशी जाती नरकासी ।
नांडिले पतीसी त्यांच्या पापे ॥२॥
करिती एक वेळ झाकिती लोचन ।
शेवटी बंधन यमाहाती ॥३॥
नामा म्हणे बरे नव्हे हे कोणासी ।
घडेल तयासी जाच बहु ॥४॥
त्या राजाच्या स्त्रियांपैकी काहींचे वर्तन योग्य नव्हते. असे पाप कर्म करणाऱ्यांना शेवटी यमाच्या हातून तीव्र हाल सहन करावे लागतात. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, असे गैरवर्तन कोणासाठीही चांगले नाही, त्याचे वाईट फळ भोगावेच लागते.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
राष्ट्र करी पाप राजाने भोगे ।
राजियाचे ते सर्व पुरोहिता ॥१॥
बोले धर्मशास्त्र जाणती सर्वही ।
परी ते कोणाही न कळे वर्म ॥२॥
शिष्ये केले पाप भोगे गुरूने ।
स्त्रिने केले घेणे पुरुषासी ॥३॥
नामा म्हणे जन मायेत गुंतले ।
शेखी खाती झोले संसाराचे ॥४॥
धर्मशास्त्र सांगते की प्रजेचे पाप राजाला, राजाचे पाप पुरोहिताला, शिष्याचे पाप गुरूला आणि स्त्रीचे पाप पुरुषाला भोगावे लागते. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, लोक मायेत गुंतून राहतात आणि संसाराचे फटके सहन करतात.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
असे बहुत काळ लोटलियावरी ।
पुण्याची सामग्री हारपली ॥१॥
मरोनिया जन्म हरणाचा पावला ।
पतिव्रता झाल्या कुरंगिणी ॥२॥
प्रारब्धाचा भोग सुटेना कोणासी ।
केली जैसी तैसे घ्यावी फळे ॥३॥
नामा म्हणे देव कृपा करील जरी ।
सुटेना तोवरी भोग खरा ॥४॥
खूप काळ निघून गेल्यावर राजाचे पुण्य संपले. मृत्यूनंतर त्याला हरणाचा जन्म मिळाला आणि त्याच्या स्त्रिया हरिणी झाल्या. संचिताचा भोग कोणालाही सुटत नाही, जशी कर्मे तशी फळे मिळतात. नामदेव महाराज म्हणतात की, देवाच्या कृपेशिवाय हा कर्माचा भोग सुटत नाही.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
होऊनि हरण राहिला ते वनी ।
दोघी त्या हरिणी स्त्रिया झाल्या ॥१॥
जातीच्या स्वभावे करिती विहार ।
चित्त झाले स्थिर एकमेका ॥२॥
धाकुटीला दोन्ही पाडसे गोजिरी ।
दुजी गरोदरी पूर्ण मास ॥३॥
नामा म्हणे पुढे काय झाली गती ।
कथेची संगती ऐका बरी ॥४॥
राजा हरणाचा जन्म घेऊन जंगलात राहू लागला आणि त्याच्या दोन स्त्रिया हरिणी झाल्या. त्या जंगलात फिरत असत. लहान हरिणीला दोन छान पाडसे होती आणि दुसरी गरोदर होती. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, पुढे काय घडले ती कथा ऐका.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
देवलोकी इंद्र सेवेसी सादर ।
भूतसेन चाकर होता तेथे ॥१॥
सेवेसी चुकता होय तू किरात ।
असे इंद्रे त्याते शापियेले ॥२॥
शेज सज्ज करिता अंतर पाडले ।
म्हणोनी घडले भोग त्यासी ॥३॥
नामा म्हणे सेवा करणे हे कठीण ।
त्याने व्हावे जाण सावध ॥४॥
स्वर्गात इंद्राच्या सेवेत भूतसेन नावाचा सेवक होता. सेवेत चूक झाल्यामुळे इंद्राने त्याला पृथ्वीवर भिल्ल (पारधी) होण्याचा शाप दिला. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, सेवेचे काम खूप कठीण असते, ते नेहमी सावधगिरीने केले पाहिजे.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
ऐकताच शब्द होऊनि किरात ।
राहिला निवांत एके ग्रामी ॥१॥
पाळणपोषण विषयांची वोढी ।
करीतसे जोडी पातकाची ॥२॥
चण्ड भिल्लनाम घेतले ठेवूनि ।
दुष्टभाव मनी वाढविला ॥३॥
कासेसी वाधुरा हाती शूळ दंड ।
सामग्री उदंड मेळविली ॥४॥
हिंडे नाना वन पर्वत शिखरे ।
मारीतसे फार जीवजंतू ॥५॥
जातीचा स्वभाव लागला तयासी ।
कष्टे अहोरात्र म्हणे नामा ॥६॥
शाप मिळताच तो भिल्ल बनून एका गावात राहू लागला. त्याने स्वतःचे नाव 'चंड भिल्ल' ठेवले. तो हातात धनुष्य-बाण घेऊन जंगलात हिंडायचा आणि प्राण्यांची शिकार करायचा. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, कर्माच्या योगाने त्याला हा शिकार करण्याचा स्वभाव जडला.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
असे असता तो सरून आला काळ ।
प्रारब्धाचे बळ कैसे पाहा ॥१॥
हिंडता हिंडता फार कष्टी झाला ।
दृष्टीस तयाला न पडे काही ॥२॥
कडे दरी मोठ्या पर्वताचे वरी ।
रिघोनिया करी नाना युक्ती ॥३॥
झाली सांजवेळ न मिळे आमीष ।
होऊनि उदास राहिलासे ॥४॥
नामा म्हणे मग काय त्याने केले ।
ऐकावे निश्चळे साधूजनी ॥५॥
असे दिवस जात असताना शिवरात्रीचा दिवस आला. पारधी जंगलात शिकारीसाठी खूप भटकला, पण त्याला काहीही शिकार मिळाली नाही. संध्याकाळ झाली तरी शिकार न मिळाल्यामुळे तो निराश झाला. नामदेव महाराज म्हणतात, पुढे त्याने काय केले ते ऐका.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
मार्गही राहिला जाऊ कोणीकडे ।
आमीष न जोडे काय कीजे ॥१॥
चिंताज्वराने फार तापले अंतर ।
क्षुधेचा आडदर पोटामध्ये ॥२॥
रिक्त जाऊ तरी नाही काही घरी ।
वाट पाहे घरी दारापुत्र ॥३॥
पाहो जाता काही नाठवे विचार ।
तेणे स्थिरस्थिर पाय टाकी ॥४॥
नामा म्हणे तेव्हा देखे सरोवर ।
काहीसा विचार करू लागे ॥५॥
अंधार पडल्यामुळे रस्ता दिसनासा झाला, शिकारही मिळाली नाही. घरी उपाशी बायको-मुले वाट पाहत असतील या चिंतेने तो व्याकुळ झाला. तेवढ्यात त्याला एक तलाव दिसला आणि त्याने तिथे थांबण्याचा विचार केला.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
भोवनाले जाळे घाली नेटेपाटे ।
हस्तकी तिखट बाण धरी ॥१॥
येतील उदकपानासी सावजे ।
पाहे त्याचे व्याजे रोखोनिया ॥२॥
तेथे एक बिल्ववृक्ष महाथोर ।
वेंघोनिया वर बैसलासे ॥३॥
डोळ्याआड आली म्हणूनिया तोडी ।
तरी आवडी आमीषाची ॥४॥
बकाचियेपरी ध्यानस्थ राहिला ।
जीविंचा जिव्हाळा वेगळाची ॥५॥
नामा म्हणे अशी दैवाची नव्हाळी ।
न करिता झाली देवपूजा ॥६॥
पाणी पिण्यासाठी प्राणी तलावावर येतील या आशेने तो तिथे असलेल्या एका मोठ्या बेलाच्या झाडावर चढून बसला. समोर आड येणारी बेलाची पाने तो तोडून खाली फेकू लागला. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, नकळतपणे त्याच्याकडून बेलाची पाने खाली पडू लागली आणि देवाची पूजा घडून आली.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
लक्षवरी बिल्वदळे माथा वाहे ।
आनंद न समाये महादेवा ॥१॥
बहुता काळाचे तेथे एक लिंग ।
होते भूमिभाग होऊनिया ॥२॥
भोळा महादेव तेणे संतोषला ।
म्हणे करी मला कोण पूजा ॥३॥
नामा म्हणे पाहे निमित्याची वाट ।
पुराणी बोभाट असे त्याचा ॥४॥
त्या बेलाच्या झाडाखाली जमिनीत गाडले गेलेले एक जुने शिवलिंग होते. पारध्याने तोडलेली बेलाची पाने थेट त्या शिवलिंगावर पडत होती. हे पाहून भोळा महादेव अत्यंत प्रसन्न झाला. नामदेव महाराज म्हणतात की, देवाला पूजेचे केवळ निमित्त हवे असते.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
पुराणी पवाडे ज्याचे अपार ।
ऐकताच फार सुख वाटे ॥१॥
भोळा महादेव पाहे भोळा भाव ।
एकसरे जीव उद्धराया ॥२॥
रावण मागो गेला पार्वतीकारणे ।
देते वेळे नेणे कैसे द्यावे ॥३॥
जातीची चांडाळी गोकर्णासी गेली ।
दर्शने ते नेली कैलासासी ॥४॥
नामा म्हणे कैसे दैव या भिल्लाचे ।
आले पूजनाचे फळ हाता ॥५॥
पुराणांमध्ये महादेवाचे अथांग महिमे वर्णन केले आहेत. शंकर अत्यंत भोळे आहेत, ते भक्तांचा भाव पाहतात. ज्याप्रमाणे त्यांनी रावणाला आणि इतरांना कृपाप्रसाद दिला, तसेच या भिल्लाचे दैव उजाडले आणि त्याला नकळत पूजेचे फळ मिळाले.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
माथा पडता पाला ।
सांब तेणे संतोषला ॥१॥
होता प्राचिनाचा ठेवा ।
बहु दुर्लभ मानवा ॥२॥
काय भक्तीचा जिव्हाळा ।
काय त्याचे अंगी कळा ॥३॥
बहु केली दुष्ट कर्मे ।
शेखी तोचि झाला धर्म ॥४॥
नामा म्हणे भोळादेव ।
सांगायाचा हाचि भाव ॥५॥
शिवलिंगावर बेलाची पाने पडताच शंकर प्रसन्न झाले. पूर्वजन्मीच्या पुण्याईमुळे पारध्याला हे दुर्मिळ फळ मिळाले. जरी त्याने आयुष्यात अनेक दुष्ट कर्मे केली होती, तरी शिवरात्रीच्या या योगायोगाने त्याचे पाप पुण्यात बदलले.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
इतुकियासाठी ।
बहु तुष्टला धुर्जटी ॥१॥
काय सांगावा विचार ।
दैव पारध्याचे थोर ॥२॥
झाली तीन प्रहर निशी ।
पूजा पावली देवासी ॥३॥
धाडियेले यमाला ।
सुखी कराया तयाला ॥४॥
आला तो धावत ।
माग म्हणे अपेक्षित ॥५॥
त्याची विषयक भक्ति ।
पुढती झाली तया गती ॥६॥
जे जे याचके मागावे ।
ते ते दात्याने द्यावे ॥७॥
काय मागितले तेणे ।
तेचि नामा ऐका म्हणे ॥८॥
रात्रीचे तीन प्रहर उलटले आणि पारध्याकडून झालेली पूजा शंकराने स्वीकारली. शंकराने पारध्याला वर देण्यासाठी यमाला पाठवले. यमाने प्रगट होऊन त्याला वर मागण्यास सांगितले. पुढे काय घडले ते नामदेव महाराज सांगत आहेत.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
येऊनिया यम ठाकला पुढारी ।
पाहे दुराचारी दुरोनिया ॥१॥
घाबरला मनी कोण असे नेणे ।
विचारिता मनी भांबावला ॥२॥
पुसो लागे त्याला कोण तू आलासी ।
आणिक म्हणसी माग काही ॥३॥
देव किंवा यक्ष राक्षस किन्नर ।
करिता निर्धार न पडे ठायी ॥४॥
नामा म्हणे मूर्ख पारधी तो खरा ।
दैव त्याच्या घरा आले जाण ॥५॥
यम समोर उभा ठाकलेला पाहून तो पारधी घाबरला. तो मनाशी विचार करू लागला की हा देव आहे, यक्ष आहे की राक्षस? संत नामदेव महाराज म्हणतात की, त्या अडाणी पारध्याच्या दारी साक्षात भाग्य आले होते.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
जाणोनिया यम संतोषला मनी ।
मंजुळ वचनी काय बोले ॥१॥
केली देवे कृपा पाठविले मज ।
वरदान तुज द्यावयासी ॥२॥
सर्वही जीवाचा नियंता मी यम ।
इच्छिसी तो काम पूर्ण करू ॥३॥
शिवरात्री आजी उपवास केला ।
शंकर तोषला बिल्वदळी ॥४॥
नामा म्हणे असे ऐकता वचन ।
पारध्याचे मन सुखावले ॥५॥
यम मृदू आवाजात म्हणाला की, शंकराने तुझ्यावर कृपा करून मला वर देण्यासाठी पाठवले आहे. आज शिवरात्रीला तुझा उपवास झाला आणि बेलाच्या पानांनी शंकर प्रसन्न झाले. हे ऐकून पारध्याचे मन आनंदून गेले.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
जोडोनिया हात वंदिला कृतांत ।
म्हणे माझा हेत इतुकाची ॥१॥
सर्वसुखाहूनि हेचि वाटे गोड ।
संसाराची ओढ मोडवेना ॥२॥
मृग पक्षीयाचे कळावे बोलणे ।
सर्व काही येणे कार्यसिद्धी ॥३॥
इतुकी आहे हो माझी ही वासना ।
पुरवूनि स्वस्थाना जावे तुम्ही ॥४॥
नामा म्हणे ज्याची जे काही वासना ।
तेचि पुढे जाणा उभी ठाके ॥५॥
पारध्याने हात जोडून यमाला नमस्कार केला आणि मागितले की, मला पशुपक्ष्यांची भाषा समजावी, जेणेकरून माझी शिकार करणे सोपे होईल. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, माणसाची जशी वासना असते, तसाच तो वर मागतो.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
देऊनिया वर दंडपाणी गेला ।
ध्यास पारध्याला मृगाचाची ॥१॥
लाऊनिया चित्त ऐके चळवळ ।
दृष्टीची तळमळ लक्ष तेथे ॥२॥
उगवला दिन जाहला प्रकाश ।
मृग पक्षीयास दृष्टी झाली ॥३॥
तोचि मृग पाहा आला उदकासी ।
उडाण गगनासी साधीतसे ॥४॥
तृषाकांत मोठा चालीला निसंग ।
प्रारब्धाचा भोग ओढवला ॥५॥
उदकाचिये हावे दृष्टी झाली दुरी ।
पाश तो समोरी देखेचिना ॥६॥
येऊनिया पडे जाळिया माझारी ।
लोळे पृथ्वीवरी एकसरा ॥७॥
नामा म्हणे भिल्ले पाहता लोचनी ।
वोढोनिया गुणी बाण लावी ॥८॥
यम वर देऊन निघून गेला. सकाळ झाली आणि तो राजा असलेला हरण तलावावर पाणी पिण्यासाठी आला. तहानलेला असल्यामुळे त्याला समोर पसरलेले पारध्याचे जाळे दिसले नाही आणि तो जाळ्यात अडकला. पारध्याने त्याला पाहताच बाण ताणला.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
घाव घालू जाता देखिले नवल ।
पाहातसे खळ दुष्टभावे ॥१॥
परी ते होणार कदापि चुकेना ।
तैसीच वासना धाव घाली ॥२॥
धाकुटी हरणी पाडसे धाकुटी ।
सांडी उठाउठी आली तेथे ॥३॥
पाहो जाता पाशी गुंतला तो मृग ।
तेव्हा काय मग केले तिने ॥४॥
मुखाप्रती मुख लाऊनि चुंबिले ।
हृदय फुटले देखताच ॥५॥
सुख दुःख बोल बोलती ते वेळे ।
म्हणती कपाळी भोग होता ॥६॥
सोडवितात कोणी न दिसे ये काळी ।
काळाची पडली उडी आता ॥७॥
नामा म्हणे खळा कळे त्याची वाणी ।
ऐकाया लागूनि स्थिर झाला ॥८॥
पारधी बाण मारणार तेवढ्यात हरणाची हरिणी आणि लहान पाडसे धावत तिथे आली. हरणाला जाळ्यात अडकलेले पाहून हरिणीने त्याच्या तोंडाचा मुका घेतला आणि ती रडू लागली. यमाच्या वरामुळे पारध्याला प्राण्यांची भाषा समजत होती, म्हणून तो बाण थांबवून त्यांचे बोलणे ऐकू लागला.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
धर्मशास्त्री असे बोलताती बोले ।
तेणे चोजवले चित्त त्याचे ॥१॥
आश्चर्याच्या डोहीत बुडाला पारधी ।
म्हणे कैसी बुद्धी याची पहा ॥२॥
रानींची रानवटे तया एवढे ज्ञान ।
प्रेमाचे जीवन वोसंडत ॥३॥
चाकाटली वृत्ती चित्त केले स्थिर ।
दोघांची उत्तरे ऐकतसे ॥४॥
नामा म्हणे हरणीहरणाचा संवाद ।
ऐकता भवबंध तुटतसे ॥५॥
ते प्राणी आपापसात धर्माच्या गोष्टी बोलत होते. हे पाहून पारधी आश्चर्याने थक्क झाला. जंगलातील पशूंमध्ये इतके ज्ञान आणि प्रेम पाहून तो शांत उभा राहून त्यांचे भाषण ऐकू लागला. नामदेव महाराज म्हणतात की, त्यांचा संवाद संसारबंधनातून मुक्त करणारा होता.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
बंधनी गुंतला देखोनिया पती ।
उडालीसे वृत्ती हरणीची ॥१॥
देहाची ते आस सांडोनि लवलाही ।
पडे रडे काही बोल बोले ॥२॥
म्हणे तुम्ही आता नव जावे एकले ।
संगे आम्हा नेले पाहिजे जी ॥३॥
बहुता जन्मांची तुम्हा आम्हा गाठी ।
आता कैसी तुटी पाडितसा ॥४॥
भोग जे भोगिले स्वप्नप्राय झाली ।
नाही ते पुरली वासना हे ॥५॥
नामा म्हणे विषयवासना वोंगळा ।
तेणे कोण्या काले सुटिजेना ॥६॥
पती जाळ्यात अडकलेला पाहून हरिणी अत्यंत दुःखी झाली. ती म्हणाली, मला सोडून एकटे जाऊ नका, मलाही सोबत न्या. आपली अनेक जन्मांची गाठ आहे, आता अशी ताटातूट का करता? संत नामदेव महाराज म्हणतात की, विषयवासना अशीच अपूर्ण राहते.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
देखताच कांता दुःखी झाली फार ।
डोंगर तिजवर कोसळला ॥१॥
बोलता तियेशी न निघती बोल ।
ऐसाची तो वेळ अवधारी ॥२॥
नको आता पडू मायेचिये भरी ।
जाये वो सुंदरी स्वस्थळासी ॥३॥
माझी गती मज तुझी गती तुज ।
काय काज व्यर्थ प्राण द्यावा ॥४॥
घरी तुझी बाळे गोजिरे गोमटी ।
जाऊनिया पोटी धरी त्यांना ॥५॥
न लावी उशीर जाई वो माघारी ।
जंव तो दुराचारी न देखता ॥६॥
बाळा पाळण हाचि स्त्रियांचा धर्म ।
सांगतसे वर्म जाई आता ॥७॥
माझिया प्रारब्धी होते तैसे झाले ।
तू का येथे बळे प्राण देसी ॥८॥
नामा म्हणे असे सांगे तिच्या हिता ।
प्रीते नाइकता कष्टी होय ॥९॥
हरणाने हरिणीला समजावले की, तू मायेत पडू नकोस आणि घरी परत जा. घरी आपली लहान मुले आहेत, त्यांचे पालनपोषण करणे हा तुझा धर्म आहे. माझ्या प्रारब्धात जे होते ते घडले, तू व्यर्थ प्राण देऊ नकोस.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
नेत्री अश्रूधारा पडती अपार ।
तेणे पृथ्वीवर पूर ताहे ॥१॥
म्हणे तुम्हावीण कैसा प्राण धरू ।
वाचुनिया करू काय आता ॥२॥
माझिया भाराने दाटेल मेदिनी ।
तुम्हा आव्हेरूनि गेले जरी ॥३॥
सुखाचे सांगाती होतो दोघीजणी ।
दुःख म्हणूनि सांडी केली ॥४॥
सांडिलिया तुम्हा देवा न मानेल ।
वेदशास्त्र बोल हाकारिती ॥५॥
तुजविण क्षण कंथवेना काळ ।
मीना जैसे जळ तैसे आम्हा ॥६॥
तुजविण जिणे व्यर्थ या संसारी ।
नामा म्हणे खरी गोष्ट बोले ॥७॥
हरिणी अश्रू ढाळत म्हणाली की, तुमच्याशिवाय मी कशी जगू? पाण्याशिवाय मासा जसा जगू शकत नाही, तसे माझे तुमच्याशिवाय जगणे व्यर्थ आहे. सुख-दुःखात मी तुमची साथ सोडू शकत नाही.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
चण्डभिल्ल तेणे ऐकिले बोलणे ।
सावधान मने करूनिया ॥१॥
तेव्हा होती चित्ती वासना जे खोटी ।
जिरऊनि पोटी चाकाटला ॥२॥
भीतिल यालागी वृक्षा आड आला ।
ऐको जो लागला शब्द त्यांचे ॥३॥
नामा म्हणे असा राहिला पारधी ।
ऐकावे ते संधी काय झाले ॥४॥
चंड भिल्लाने त्यांचे हे प्रेमळ बोलणे ऐकले. त्याच्या मनातील शिकारीची वाईट भावना निघून गेली. ते घाबरू नयेत म्हणून तो झाडामागे लपून त्यांचे शब्द ऐकू लागला.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
दुसरी जे होती गर्भिण कुरंगी ।
तेही लागवेगी आली तेथे ॥१॥
आहा असे काय केले वो साजणी ।
नयेसी अझुनी कोंपटासी ॥२॥
लहान पाडसे आक्रंदती भुके ।
कैसी येथे सुखे राहिलिसी ॥३॥
जाई लवलाही त्यांना स्तन देई ।
सांगू आता काही बोलवेना ॥४॥
नामा म्हणे धन्य तयाचे सौजन्य ।
नाही भावभिन्न कोणामाजी ॥५॥
तेवढ्यात दुसरी गर्भिणी हरिणी तिथे आली. ती पहिलीला म्हणाली की, लहान पाडसे भुकेने रडत आहेत, तू लवकर जाऊन त्यांना दूध पाज.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
येरी म्हणे काय करू वो सुंदरी ।
आता आहे धरी काय माझे ॥१॥
प्राणनाथे पेणे केले स्वर्गलोका ।
जाईन मी देखा तयासये ॥२॥
वडिलपणे तुम्ही लोभ असो द्यावा ।
सांभाळ करावा बालकांचा ॥३॥
वागुरे माझारी गुंतलासे कांत ।
कायसे जीवित विचारी पा ॥४॥
न लावी उशीर जाई येच क्षणी ।
अससी गर्भिणी पूर्ण दिवस ॥५॥
जरी देसी प्राण पतन गर्भासी ।
होय ते दोषासी पात्र होसी ॥६॥
पोसोनिया बाळे वाढवी वंशाला ।
द्यावे चित्त बोला माझ्या आता ॥७॥
पळावया तुज नाही अंगी बळ ।
न देखता खळ जाई वेगी ॥८॥
नामा म्हणे अशी उत्तरे ऐकिली ।
तेही घाबरली तयेवेळे ॥९॥
पहिली हरिणी म्हणाली की, माझे पती जाळ्यात अडकले आहेत, मी त्यांच्यासोबत प्राण देईन. तू गरोदर आहेस, त्यामुळे तू घरी जाऊन मुलांचा सांभाळ कर, कारण गर्भपात करणे हे पाप आहे.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
ऐकताच जीव झाला कासावीस ।
म्हणे झाले कैसे अकस्मात ॥१॥
आहा कपाळीचा भोग ओढवला ।
कांत तो निघाला सांडोनिया ॥२॥
कैची बाळे कोण कोणाची सांगाती ।
पाहाता हे भ्रांती वाउगीची ॥३॥
ठायीची हे काया जायाची जाईल ।
वाचलिया फोल पतीविण ॥४॥
पतीविण सुख काय या संसारी ।
दुःख कल्पवरी भोगावे की ॥५॥
नामा म्हणे असे चिंतोनिया मनी ।
आली ती तत्क्षणी हरणापाशी ॥६॥
हे ऐकून दुसरी हरिणीही व्याकुळ झाली. ती म्हणाली, पतीशिवाय हे जिणे व्यर्थ आहे. असा विचार करून तीही हरणापाशी आली.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
कपाळी कपाळ लावी चुंबी रडे ।
आक्रंदोनी पडे पृथ्वीवरी ॥१॥
आवडीचे चिन्ह सांगवेना वाचे ।
जाणावे ज्यांचे त्यांनी ॥२॥
मानेवरी मान टाकूनि राहिली ।
वाचाही खुंटली बोलवेना ॥३॥
आम्ही तुजविण न राहू क्षणभरी ।
उदास न करी चित्त आता ॥४॥
नामा म्हणे मृगजन्म त्यांचा खरा ।
लक्षिता विचारा ज्ञानी बहु ॥५॥
ती दोन्ही हरिणी हरणाला बिलगून रडू लागल्या. आम्ही तुमच्याशिवाय एक क्षणही जगणार नाही, असे त्या म्हणू लागल्या. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, प्राण्यांचा जन्म असूनही त्यांचे ज्ञान व प्रेम खूप श्रेष्ठ होते.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
पट्टाची मी राणी वडील मानाची ।
जे गती मृगाची तेचि मज ॥१॥
जाईन सांगाते न सोडी संगती ।
निश्चय हा चित्ती दृढ केला ॥२॥
तुझी बाळे घरी कष्टती क्षुधेने ।
जाई वेगी स्तने पान देई ॥३॥
बाळाकडे जाई पाहे कंठी काळ ।
न करी उतावीळ मन आता ॥४॥
नामा म्हणे असे संवादले फार ।
तिघांचे अंतर एकविध ॥५॥
त्या दोघींमध्ये पतीसोबत प्राण देण्याची चढाओढ सुरू झाली. त्या तिन्हींची मने एकमेकांशी पूर्णपणे जोडलेली होती.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
ऐशा दोघीजणी एकविध भावे ।
द्यावयासी जीव उभ्या ठेल्या ॥१॥
धन्य धन्य त्यांचा संसार सुफळ ।
सत्वाचेचि बळ अंगामध्ये ॥२॥
पाजूनिया येई बालकासी स्तन ।
आम्ही दोघे जण येथे असो ॥३॥
न टाका मजला सांगोनि निघाली ।
बिऱ्हाडासी आली लागवेगे ॥४॥
घेऊनिया अंकी पाडसे ती दोन्ही ।
लावोनिया स्तनी शोक करी ॥५॥
एकमेके सुखे राहावे अनन्य ।
तुटले सौजन्य तुम्हा आम्हा ॥६॥
पती पडिलासे फाशी सांडीतसे प्राण ।
आम्हालागी जाणे त्याच्यासंगे ॥७॥
हृदयी धरोनी दिधले चुंबन ।
ती मानती कोण पोशी आम्हा ॥८॥
येऊ तुम्हासंगे देऊ आधी प्राण ।
पुढील कारण तुम्ही पाहा ॥९॥
नामा म्हणे असे पाचही ते एक ।
देवोनि कौतुक वाटतसे ॥१०॥
शेवटी हरिणी घरी जाऊन लहान पाडसांना दूध पाजण्यासाठी गेली. तिने पाडसांना छातीशी धरले आणि म्हणाली की, तुमचे वडील संकटात आहेत, मला त्यांच्याकडे जायचे आहे. ती लहान पाडसेही आपल्या आईसोबत जाण्यास निघाली. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, असे हे पाचही प्राणी एकत्र आले.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
निघोनिया दाखो आली त्या तटाका ।
झाली एकमेका भेटी तेथे ॥१॥
परस्परे दुःख देखता वाढले ।
धैर्याचेचि बळ केले त्यांनी ॥२॥
देहभाव काही नाठवे तयांसी ।
गुंतोनी मोहासी जीव देती ॥३॥
नामा म्हणे देवे सोडवावे त्यांसी ।
हे तो अनेकांसी आटोपेना ॥४॥
ती पाडसे घेऊन तलावाकाठी आली आणि सर्व एकत्र जमले. त्यांचे आपापसातील प्रेम पाहून कोणालाही त्यांचा मोह सुटत नव्हता. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, आता देवानेच त्यांना या संकटातून सोडवावे.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
पारधी तो झड घालोनी पातला ।
घालावया घाला एकसरे ॥१॥
भयाभीत झाली पाचही ते काळी ।
वासना गुंतली एकमेका ॥२॥
वडील कुरंगी येऊनि त्यापाशी ।
लागोनी पायांसी काय बोले ॥३॥
नको मारू पती तृषेने पीडिला ।
मारी तू मजला तया आधी ॥४॥
आहेवपणानें धाडी स्वर्गलोका ।
येतुल्याने सुखा पात्र होऊ ॥५॥
इतुकियामाजी दुसरीही आली ।
ती म्हणे उगली थांब आता ॥६॥
तृषेने पीडिलो पाजी आधी पाणी ।
मन जैसे मनी तैसे करी ॥७॥
नामा म्हणे भिल्ल विसरला घात ।
राहिला निवांत त्यांच्या बोले ॥८॥
पारधी पुढे आला. तेव्हा मोठी हरिणी त्याच्या पाया पडून म्हणाली की, माझ्या पतीला मारू नकोस, आधी मला मार. दुसरीही हरिणी पुढे आली. प्राण्यांचे हे बोल ऐकून पारधी आपली शिकार करण्याचे विसरून शांत उभा राहिला.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
वडील कुरंगी काय बोले त्यासी ।
सांगते धर्मासी पूर्वीलीया ॥१॥
बांधोनी मारिता घडेल महादोष ।
पाजी उदकास सोडोनिया ॥२॥
पिऊनिया जल येऊ तुजपाशी ।
मग सावकाशी करी काज ॥३॥
आमुचा विश्वास नाही तुज जरी ।
मागशी त्यापरी भाक देऊ ॥४॥
पर उपकारी पडतसे देह ।
लोभ आता काय वाचूनिया ॥५॥
भुकेलिया अन्न तान्हेल्या जीवन ।
पुण्यासी कारण इतुक्याची ॥६॥
पाचजणी तुज बोपीयेले देह ।
यालागी संदेह न धरावा ॥७॥
नामा म्हणे असा प्रार्थिता किरात ।
द्रवला मनात काय बोले ॥८॥
हरिणी पारध्याला म्हणाली की, आम्हाला आधी पाणी पिऊ दे, मग आम्ही स्वतःहून तुझ्याकडे मृत्यूसाठी येतो. भुकेल्याला अन्न आणि तहानलेल्याला पाणी देणे हेच मोठे पुण्य आहे. आम्ही तुला वचन देतो. हे ऐकून पारध्याचे मन विरघळले.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
होऊनिया तुम्ही वनींची वनचरे ।
बोलतसा फार धर्माधर्म ॥१॥
येणे काही काही द्रव आला मना ।
तुमची भावना कोण जाणे ॥२॥
सोडिल्या पाण्यासी ठकवूनि आम्हासी ।
गेलिया तुम्हासी काय कीजे ॥३॥
नामा म्हणे असे बोलेनि किरात ।
करावया घात शस्त्र काढी ॥४॥
पारधी म्हणाला की, तुम्ही प्राण्यांसारखे वनात राहून धर्माच्या गोष्टी बोलत आहात. पण तुम्ही पाणी पिऊन पळून गेलात तर मी काय करू? असा विचार करून त्याने पुन्हा हत्यार उपसले.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
देखती ती दोन्ही पाडसे त्या काळी ।
भिल्लापुढे आली लागवेगे ॥१॥
सांभाळोनि हात ऐकावी विनंती ।
धरी कृपा चित्ती आमुचिया ॥२॥
अतितालागोनि चिलिया वोपी देहे ।
तेणेचि तो लाहे परमधाम ॥३॥
मातापितरांसी न करावा घात ।
मारावे आमुते आधी आता ॥४॥
कोवळे शरीर गोड बहु मांस ।
लागो सार्थकास तुझे कांजी ॥५॥
नामा म्हणे सत्त्व मोठे त्या पाचांचे ।
होती कैलासीचे अधिकारी ॥६॥
ते पाहून ती लहान पाडसे पारध्यासमोर आली आणि म्हणाली की, आमच्या आई-वडिलांना मारू नका, आधी आम्हाला मारा. आमचे मऊ मांस तुमच्या कामी येईल. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, त्या प्राण्यांचे हे सत्व पाहून ते कैलासाचे अधिकारी बनले.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
हरणी सांगे काही कर्मविपाकासी ।
ऐशा ऐशा दोषी ऐसे होती ॥१॥
ठकवूनिया आम्ही तुज जाऊ जरी ।
अंधतमाभितरी वास पावो ॥२॥
गुरू स्वामी द्रोही विश्वासघातकी ।
तयास तो नरकी वास सदा ॥३॥
परद्रोही परनिंदेसी रतला ।
तो होय कावळा जन्मोजन्मी ॥४॥
पंक्तीभेदकेची मरतील पोरे ।
किंवा पती मरे बाळपणी ॥५॥
सदासर्वकाळ दुष्ट कर्मी रत ।
शूकरादि होत नीच योनी ॥६॥
अतीत अभ्यागत पूजा नाही ज्याला ।
घूस सर्प बिळामाजी होती ॥७॥
नामा म्हणे केले तैसे ते भोगावे ।
सावधान व्हावे जाणत्यांनी ॥८॥
हरिणी पारध्याला शपत घेऊन म्हणाली की, जर आम्ही तुला फसवून पळून गेलो, तर गुरुद्रोही, विश्वासघातकी, परनिंदा करणाऱ्या लोकांना जसा नरक मिळतो, तसाच नरक आम्हाला मिळो. नामदेव महाराज म्हणतात की, कर्माची फळे प्रत्येकाला भोगावीच लागतात.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
पापिष्टाचे जिणे काय ते जिवाले ।
गळा स्तन झाले शेळियेचे ॥१॥
येथेचि जो खोटा तेथे तो करंटा ।
व्यर्थ आला पोटा माउलीचा ॥२॥
तप्त ताम्र भूमी लोळविती नरा ।
लेटिती अघोर नरकामाजी ॥३॥
लोहोचंबुकाग टोचिती येवोनी ।
मारिताती घणी माथा घाव ॥४॥
बांधोनिया गळा टांगिती उफराटे ।
म्हणताती सोटे वंरिच्यावरी ॥५॥
असिपत्रावरी वोढिसी धरोनी ।
लेटिती नेउनी कुंभपाकी ॥६॥
जळतिया खांबा भेटविती बळे ।
खैराच्या इंगळे नाहाचिती ॥७॥
प्रलय क्रूर सर्प झोंबचिती कंठासी ।
ओढोनि जिव्हेसी खंड करिती ॥८॥
नामा म्हणे अशी पापिष्टाची गती ।
जन्म लक्ष शती हेचि फळ ॥९॥
पापी माणसाचे जिणे व्यर्थ असते. अशा लोकांना यमलोकात गरम तांब्याच्या जमिनीवर लोळवले जाते, तापलेल्या खांबाला बांधले जाते आणि कुंभीपाक नरकात यातना दिल्या जातात. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, पापकर्माचे फळ अत्यंत भयंकर असते.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
न करू आम्ही तैसे घेई आता भाक ।
अंतरी निःशंक झालो सर्व ॥१॥
तुम्ही आम्हा साक्षी असे सदाशिव ।
येथे दुजा भाव धरू नको ॥२॥
पिऊनिया पाणी न येऊ तुजपाशी ।
तरी घडेल आम्हासी सर्व पापे ॥३॥
जातीचा ब्राह्मण न करी ब्रह्मकर्म ।
तो जैसा अधम तैसे आम्ही ॥४॥
स्वामिद्रोही आणि विश्वासघातकी ।
तो पडे ज्या नरकी तेथे पडो ॥५॥
नामा म्हणे अशी वाहोनिया आण ।
धरीले चरण पारध्याचे ॥६॥
हरिणी म्हणाली की, साक्षात सदाशिव आपल्याला साक्षी आहेत. आम्ही पाणी पिऊन परत आलो नाही तर आम्हाला सर्व पातके लागतील. असे बोलून त्यांनी पारध्याच्या चरणी मस्तक टेकवले.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
पारधियासी तेव्हा दाटला गहिवर ।
लोटले अपार प्रेम तेव्हा ॥१॥
जीवदान दिले जावे तुम्ही आता ।
न करावी चिंता काही येथे ॥२॥
इंद्राचा मी दूत चुकलो सेवेसी ।
यालागी जन्मासी आलो जाणा ॥३॥
तुमचिया बोले निवाले अंतर ।
घात इतःपर न करी काही ॥४॥
नामा म्हणे शुभकाळ त्याचा आला ।
म्हणवोनि झाला पश्चात्ताप ॥५॥
प्राण्यांचे हे बोलणे ऐकून पारध्याला गहिवर आला. त्याचे हृदय प्रेमाने भरून आले. त्याने त्या सर्व प्राण्यांना अभय दिले आणि सोडून दिले. तो म्हणाला की, मी इंद्राचा सेवक होतो, शापामुळे इथे आलो होतो. पण तुमच्या शब्दांनी माझे मन शुद्ध झाले. नामदेव महाराज म्हणतात की, पारध्याचा उद्धाराचा वेळ आला होता.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
सोडोनिया गळा मुक्त केले त्यांना ।
पिऊनि उदकासी आली पुढती ॥१॥
क्षुधेलासी फार न लावी उशीर ।
घेऊनिया शस्त्र हाणी वेगे ॥२॥
घर तुझे दूर वाहावेना भार ।
आम्ही तेथवर येत असो ॥३॥
सत्यत्व देखोनि म्हणतसे पारधी ।
तुम्हासी न वधी जावे आता ॥४॥
पाठोपाठी त्याच्या घरालागी आली ।
वरणी घातली मिठी त्यांनी ॥५॥
नामा म्हणे सत्त्व आगळे तयांचे ।
वर्णावया वाचे नये शेषा ॥६॥
पारध्याने त्यांना सोडून दिले, पण ती पाडसे व हरणे पाणी पिऊन स्वतःहून पारध्याकडे परत आली आणि म्हणाली की आम्हाला मार. त्यांचे हे सत्यव्रत पाहून पारधी म्हणाला की मी आता तुम्हाला मारणार नाही. नामदेव महाराज म्हणतात की, त्यांच्या सत्त्वाची महिमा अगाध आहे.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
हरिश्चंद्र राजा सत्त्वनिष्ठ मोठा ।
स्त्रीपुत्र चोहोटामाजी विकी ॥१॥
तैसाचि येथे मृगाअंगी सत्त्व ।
वोपियेला जीव पारध्यासी ॥२॥
शिबीराजा अंग कापी नेटपाटे ।
सत्त्वासी पालट होऊ नेदी ॥३॥
ताम्रध्वजा शिरी कर्वत घातला ।
नाही पालटला मनोधर्मा ॥४॥
नामा म्हणे मागे बहुती केले कीर्ती ।
तयां अशी रीती येथे दिसे ॥५॥
ज्याप्रमाणे राजा हरिश्चंद्र, राजा शिबी आणि ताम्रध्वज यांनी आपल्या सत्त्वाचे रक्षण केले, तद्वतच या हरणानेही आपले सत्त्व राखून पारध्यासमोर प्राण अर्पण करण्याची तयारी दाखवली.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
आधीच कृपाळू भोळा महादेव ।
जाणितला भाव कुरंगाचा ॥१॥
कृपा केली देवे मांडिला सन्मान ।
धाडिले विमान दूताहाती ॥२॥
लखलखित टके पताका डोलती ।
तयामाजी होती गीत नृत्य ॥३॥
नाना सुमनांची शय्या आरुवर ।
करिती उपचार सिद्धी आड ॥४॥
आले अकस्मात तयाचियेपाशी ।
पाहता सर्वांसी नवल वाटे ॥५॥
दिव्य देह झाले पाचांचे ते काळी ।
विमानी बैसली लागवेगे ॥६॥
पारधी देखोनी तटस्थ राहिला ।
दूती तया केला उपदेश ॥७॥
शिवरात्री आजी जागरण उपवास ।
केला तेणे दोष सर्व गेला ॥८॥
करोनी पारणे होई शिवभक्त ।
आशापाशी चित्त गोवू नको ॥९॥
अखंड कीर्तन शिवनामाचे करी ।
तेणे मोक्षपुरी पावसील ॥१०॥
पुढिल्या शिवरात्री नेऊ कैलासासी ।
सांगोनियां त्यासी गेले वेगी ॥११॥
नामा म्हणे मोक्ष झाला त्या पाचासी ।
वस्ती चंद्रापाशी केली त्यांनी ॥१२॥
भोळ्या शंकराने या सर्व प्राण्यांचा निष्ठावंत भाव जाणला आणि स्वर्गातून विमान पाठवले. त्या पाचही प्राण्यांना दिव्य देह प्राप्त झाला आणि ते विमानात बसून शिवलोकात गेले. शिवदूतांनी पारध्याला उपदेश केला की, आज शिवरात्रीचे जागरण व उपवास झाल्यामुळे तुझे सर्व दोष गेले आहेत. तू शिवभक्ती कर, पुढच्या शिवरात्रीला तुला कैलासात नेऊ.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
तेणे उपदेशे पारध्यासी ज्ञान ।
करी तो कीर्तन नामघोषे ॥१॥
संचिताचा नाश क्रियमाण बुडविले ।
त्या सहज जोडले मोक्ष सुख ॥२॥
दुसऱ्या शिवरात्री पूजिले शंकरा ।
करोनिया बरा भाव शुद्ध ॥३॥
विमानी वाहोनी स्वस्थानी स्थापिला ।
येथूनि संपला कथाभाग ॥४॥
नामा म्हणे शिव विष्णु एकरूप ।
जाणोनिया जप करा त्यांचा ॥५॥
शिवदूतांच्या उपदेशाने पारध्याला ज्ञान झाले. तो अहोरात्र नामस्मरण करू लागला. पुढच्या शिवरात्रीला शंकराची पूजा करून तोही मोक्षाला प्राप्त झाला. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, शिव आणि विष्णू एकच आहेत हे जाणून त्यांचा जप करा.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
शिवरात्री कथा धन्य जे ऐकती ।
इच्छिले पावती सर्व काही ॥१॥
पातकाचा नाश पुण्य वाढे फार ।
शेखी विश्वंभर कृपा करी ॥२॥
भोग भोग्य ज्ञान वाढेल संतान ।
काल करी चरण सेवा त्यांची ॥३॥
नामा म्हणे शिव अक्षरे ही दोन्ही ।
जपावी सज्जनी वारंवार ॥४॥
जी माणसे शिवरात्रीची ही कथा ऐकतात, त्यांना सर्व मनोवांच्छित फळे मिळतात. पापांचा नाश होतो, ज्ञान व संतती वाढते आणि परमेश्वर त्यांच्यावर कृपा करतो. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, सर्वांनी 'शिव' या दोन अक्षरांचा जप करावा.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
नामाचा महिमा कोण जाणे सीमा ।
चतुर्मुख ब्रह्मा नेणे काही ॥१॥
संसारा आलिया हेचि आहे जोडी ।
अखंड घ्यावी गोडी हरिनामे ॥२॥
सहस्त्रमुखे शेष वाखाणिता कीर्ती ।
नाही तया तृप्ती आजीवरी ॥३॥
पशु पक्षी तृण कीटक अपार ।
नामे गेले पार उतरोनि ॥४॥
कापुराचे राशी पडे अग्निकण ।
तैसे नाम जाण पातकासी ॥५॥
नामाग्निने दोष जळती एकसरा ।
कैवल्य जे धरा बसल्या ठायी ॥६॥
नामा म्हणे धन्य नामाचा प्रताप ।
ध्याती एकरूप देवभक्त ॥७॥
नामस्मराणाची महिमा अगाध आहे. ब्रह्मदेव आणि हजार मुखे असलेला शेषनागसुद्धा नामाची पूर्ण महिमा गाऊ शकत नाहीत. पशू, पक्षी, कीटक हेसुद्धा नामाच्या बळावर तरून गेले. कापुराच्या राशीवर अग्नीचा कण पडताच ती जळून भस्म होते, तद्वत नामस्मरणाने सर्व पापे जळून जातात.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
लिंगपुराणी हा बोलिला इतिहास ।
तोचि म्यां तुम्हास निवेदिला ॥१॥
अनेक पुराणी अनेक प्रकार ।
ताराया नर नारी लोक ॥२॥
मुख्य हेचि कथा शिवरात्रीची जाणा ।
कैलासीचा राणी तोष पावे ॥३॥
नामा म्हणे मन करोनि निश्चळ ।
करा गदारोळ नामघोष ॥४॥
लिंगपुराणात सांगितलेला हा इतिहास मी तुम्हाला सांगितला आहे. मानवाच्या उद्धारासाठी पुराणांमध्ये अनेक कथा आहेत, पण शिवरात्रीची ही कथा मुख्य आहे. संत नामदेव महाराज म्हणतात की, मन स्थिर करून सर्वांनी आनंदाने नामस्मरण करावे.