॥ जय जय राम कृष्ण हरी ॥ तुकाराम महाराज लोकप्रिय अभंग
तुकाराम गाथा विशेष

लोकप्रिय अभंग: संत तुकाराम महाराज

जगद्गुरु संत तुकाराम महाराजांच्या मुखातून प्रगट झालेले नित्य पठणातील व भावपूर्ण निवडक अभंग.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
सुंदर तें ध्यान उभे विटेवरी । कर कटावरी ठेवूनियां ॥१॥
तुळसीचे हार गळां कासे पीतांबर । आवडे निरंतर तें चि स्वरूप ॥ध्रु.॥
मकरकुंडलें तळपती श्रवणीं । कंठीं कौस्तुभमणि विराजित ॥2॥
तुका म्हणे माझें हें चि सर्व सुख । पाहीन श्रीमुख आवडीनें ॥3॥
विटेवर दोन्ही हात कंबरेवर ठेवून उभे असलेले भगवान विठ्ठलाचे रूप अत्यंत सुंदर आहे. त्यांच्या गळ्यात तुळशीचा हार आणि कंबरेला पितांबर पांघरलेला आहे, हे स्वरूप मला खूप आवडते. त्यांच्या कानात मकराकार कुंडले तळपत आहेत आणि गळ्यात कौस्तुभमणी शोभून दिसत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, विठ्ठलाचे हे सुंदर रूप आवडीने पाहणे हेच माझे सर्व सुख आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी वनचरें । पक्षी ही सुस्वरे आळविती ॥१॥
येणे सुखे रुचे एकांताचा वास । नाही गुण दोष अंगा येत ॥२॥
आकाश मंडप पृथ्वी आसन । रमे तेथे मन क्रिडा करी ॥३॥
कंथा कमंडलू देह उपचारा । जाणवितो वारा अवसरु ॥४॥
हरिकथा भोजन परवडी विस्तार । करूनी प्रकार रुची सेवू ॥५॥
तुका म्हणे होय मनासी संवाद । आपुलाची वाद आपणासी ॥६॥
झाडे, वेली आणि वनातील प्राणी हेच आमचे नातेवाईक आहेत, आणि पक्षी गोड आवाजात गाणी गातात. या सुखामुळे मला एकांतात राहणे आवडते, कारण तिथे कोणाचे गुण किंवा दोष अंगाला लागत नाहीत. आकाश हे आमचे छप्पर आणि पृथ्वी हे आमचे आसन आहे, जिथे आमचे मन आनंदाने रमते. अंगावर पांघरण्यासाठी गोधडी आणि पिण्यासाठी कमंडलू एवढाच देहाचा उपचार आहे, तर वारा आम्हाला वेळेची जाणीव करून देतो. हरिनाम संकीर्तन हेच आमचे मिष्टान्न भोजन आहे, जे आम्ही आवडीने ग्रहण करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा एकांतात स्वतःच्या मनाशीच संवाद साधता येतो आणि स्वतःचा विचार स्वतःच करता येतो.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
सावळे सुंदर रूप मनोहर । राहो निरंतर हृदयी माझे ॥१॥
आणिक काही इच्छा आम्हा नाही चाड । तुझे नाम गोड पांडुरंगा ॥२॥
जन्मोजन्मी ऐसे मागितले तुज । आम्हासी सहज द्यावे आता ॥३॥
तुका म्हणे तुज ऐसे दयाळ । धुंडिता सकळ नाही आम्हा ॥४॥
हे पांडुरंगा, तुझे सावळ्या रंगाचे सुंदर आणि मनमोहक रूप माझ्या हृदयात सदैव राहो. मला इतर कोणतीही इच्छा किंवा आसक्ती नाही, कारण तुझे नाम अत्यंत गोड आहे. मी जन्मोजन्मी तुझ्याकडे हेच मागितले आहे, ते आता मला सहजपणे दे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व जगात शोधले तरी तुझ्यासारखा दयाळू देव आम्हाला दुसरा कोणीही आढळत नाही.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
कन्या सासुरासी जाये मागे परतोनी पाहे ।
तैसे झाले माझ्या जीवा केव्हा भेटसी केशवा ॥१॥
चुकिलया माये बाळ हुरुहुरु पाहे ।
जीवनावेगळी मासोळी तैसा तुका तळमळी ॥२॥
मुलगी जेव्हा सासरी जाते, तेव्हा ती माहेरच्या आठवणीने मागे वळून पाहते; हे केशवा, तुझ्या भेटीसाठी माझ्या जीवाचे तसेच झाले आहे. आई ताटातूट झाल्यावर जसे बाळ व्याकुळ होऊन शोधते, किंवा पाण्याबाहेर काढलेली मासोळी जशी तडफडते, तशीच संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी तुझ्या भेटीसाठी तळमळ चालली आहे.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
आम्ही जातो आपुल्या गावा । आमचा राम राम घ्यावा ॥१॥
तुमची आमची हे चि भेटी । येथुनियां जन्मतुटी ॥२॥
आतां असों द्यावी दया । तुमच्या लागतसें पायां ॥३॥
येतां निजधामीं कोणी । विठ्ठल विठ्ठल बोला वाणी ॥४॥
रामकृष्ण मुखी बोला । तुका जातो वैकुंठाला ॥५॥
आम्ही आमच्या मूळ गावाला म्हणजेच वैकुंठाला जात आहोत, आमचा शेवटचा नमस्कार स्वीकारावा. आपली आणि तुमची हीच शेवटची भेट आहे, इथून पुढे आमचा जन्म-मरणाचा फेरा संपत आहे. आता आमच्यावर तुमची दया असू द्या, मी तुमच्या पाया पडतो. माझ्या निजधामाच्या वेळी सर्वांनी मुखाने विठ्ठल विठ्ठल आणि रामकृष्ण म्हणावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता वैकुंठाला जात आहे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
सदा माझे डोळे जडो तुझे मूर्ती ।
रखुमाईच्या पती सोयरिया ॥१॥
गोड तुझें रूप गोड तुझें नाम ।
देईं मज प्रेम सर्व काळ ॥ध्रु.॥
विठो माउलिये हाचि वर देईं ।
संचरोनि राहीं हृदयामाजी ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं न मागे आणीक ।
तुझे पायीं सुख सर्व आहे ॥३॥
हे रखुमाईच्या पती विठ्ठला, माझ्या सोयरिया, माझे डोळे सदैव तुझ्या मूर्तीवर खिळून राहोत. तुझे रूप अत्यंत गोड आहे आणि तुझे नामही गोड आहे, मला अखंड तुझ्या भक्तीचे प्रेम दे. हे विठू माऊली, मला हाच वर दे की तू माझ्या हृदयात सदैव वास करून राहा. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझ्याकडे दुसरे काहीही मागत नाही, कारण तुझ्या चरणांशीच सर्व सुख आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
पाहोनिया तुझ्या रूपाचा आकार ।
उभा कटीकर ठेवोनिया ॥ध्रु.॥
तेणे माझ्या चित्ती झाले समाधान ।
वाटते चरण न सोडावे ॥१॥
मुखी गातो गीत वाजवितो टाळी ।
नाचत राहुली प्रेमे सुख ॥२॥
तुका म्हणे मज तुझ्या नामा पुढे ।
तुच्छ हे बा पुढे सकळही ॥३॥
कंबरेवर हात ठेवून उभ्या असलेल्या तुझ्या सुंदर रूपाचा आकार पाहून माझ्या मनाला पूर्ण समाधान मिळाले आहे. आता असे वाटते की तुझे चरण कधीही सोडू नयेत. मी मुखाने तुझी गाणी गातो, टाळ्या वाजवतो आणि प्रेमाच्या सुखात तुझ्या मंदिरात नाचतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या नामापुढे मला जगातले इतर सर्व काही तुच्छ वाटते.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
मन हा मोगरा अर्पुनी ईश्वरा ।
पुनरपी संसारा येणे नाही ॥१॥
मन हे शेवंती देऊ भगवंती ।
पुनरपी संसृती येणे नाही ॥२॥
मन हे तुळशी देऊ हृषिकेशि ।
पुनरपी जन्मा येणे नाही ॥३॥
तुका म्हणे ऐसा जन्म दिला देवा ।
तुझा वास व्हावा वैकुंठासी ॥४॥
आपले मन हे मोगऱ्याच्या फुलासारखे ईश्वराला अर्पण केले की पुन्हा या संसारात जन्म घ्यावा लागत नाही. मन हे शेवंतीच्या फुलासारखे भगवंताला दिले की या संसाराच्या फेऱ्यातून मुक्ती मिळते. मन हे तुळशीच्या पत्रासारखे ऋषिकेशाला वाहिले की जन्मामरणाचा त्रास उरत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, असा मनुष्यजन्म दिला आहेस तर आता तुझा वास असलेल्या वैकुंठातच मला जागा मिळावी.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
तुम्ही संत मायबाप कृपावंत ।
काय मी पतित कीर्ति वानूं ॥१॥
अवतार तुम्हां धराया कारणें ।
उद्धराया जन जड जीव ॥२॥
वाढावया सुख भक्ति भाव धर्म ।
कुळाचार नाम विठोबांचे ॥३॥
तुका म्हणे गुण चंदनाचे अंगीं ।
तैसे तुम्ही जगीं संतजन ॥४॥
हे संतजन हो, तुम्ही माझे कृपाळू मायबाप आहात; मी पापी माणूस तुमची कीर्ती काय वर्णन करणार? जड आणि अज्ञानी जीवांचा उद्धार करण्यासाठीच तुम्ही जगात अवतार घेतला आहे. भक्ती, भाव, धर्म आणि विठ्ठलाच्या नामाचा महिमा वाढवून सुख पसरवणे हेच तुमचे कार्य आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याप्रमाणे चंदनाच्या अंगी सुवास आणि शीतलता असते, तसेच तुम्ही संत या जगात सर्वांना सुख देणारे आहात.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
याजसाठी केला होता अट्टाहास । शेवटाचा दिस गोड व्हावा ॥१॥
आतां निश्चितीनें पावलों विसांवा । खुंटलिया धांवा तृष्णेचिया ॥ध्रु.॥
कवतुक वाटे जालिया वेचाचें । नांव मंगळाचें तेणें गुणें ॥२॥
तुका म्हणे मुक्ति परिणिली नोवरी । आतां दिवस चारी खेळीमेळीं ॥३॥
आयुष्याचा शेवटचा दिवस गोड व्हावा आणि जीवनाचे सार्थक व्हावे म्हणूनच मी आजवर एवढा परमार्थिक अट्टाहास केला होता. आता माझ्या सर्व इच्छा आणि वासनांची धाव थांबली आहे आणि मला पूर्ण शांती व विश्रांती मिळाली आहे. आजवर परमार्थात जो वेळ आणि प्रयत्न खर्च झाले, त्याचे मला कौतुक वाटते कारण त्यामुळे माझे कल्याण झाले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जणू मुक्तीरूपी नवरीशी विवाह केला आहे आणि आता उरलेले दिवस आनंदाने व खेळमेळीने घालवायचे आहेत.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
लागोनियां पायां विनवितों तुम्हाला । करें टाळी बोला मुखें नाम ॥१॥
विठ्ठल विठ्ठल म्हणा वेळोवेळां । हा सुखसोहळा स्वर्गी नाहीं ॥ध्रु.॥
कृष्ण विष्णु हरी गोविंद गोपाळ । मार्ग हा प्रांजळ वैकुंठीचा ॥२॥
सकळांसीं येथें आहे अधिकार । कलयुगीं उद्धार हरीनामें ॥३॥
तुका म्हणे नामापाशीं चारी मुक्ती । ऐसें बहुताग्रंथीं बोलियेलें ॥४॥
मी तुम्हा सर्वांच्या पाया पडून विनंती करतो की हाताने टाळ्या वाजवा आणि मुखाने हरिनामाचा जप करा. पुन्हा पुन्हा विठ्ठल विठ्ठल म्हणा, असा हरिनामाचा सुखसोहळा स्वर्गातही पाहायला मिळत नाही. कृष्ण, विष्णु, हरी, गोविंद, गोपाळ असे नामस्मरण करणे हा वैकुंठाला जाण्याचा अतिशय सरळ आणि सोपा मार्ग आहे. या नामाचा अधिकार सर्व लहान-मोठ्यांना आहे आणि कलियुगात हरिनामानेच सर्वांचा उद्धार होतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, नामाच्या आश्रयानेच चारही मुक्ती मिळतात, असे अनेक ग्रंथांमध्ये सांगितले आहे.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल हा चित्तीं । गोड लागे गातां गीतीं ॥१॥
आम्हां विठ्ठल जीवन । टाळ चिपिळया धन ॥ध्रु.॥
विठ्ठल विठ्ठल वाणी । अमृत हे संजिवनी ॥२॥
रंगला या रंगें । तुका विठ्ठल सर्वांगें ॥३॥
ज्याच्या चित्तात विठ्ठल आहे, त्याला त्याची गाणी गाताना अत्यंत गोडी वाटते. आमच्यासाठी विठ्ठल हेच आमचे जीवन आहे आणि हातातील टाळ-चिपाळ्या हेच आमचे खरे धन आहे. मुखाने विठ्ठल विठ्ठल म्हणणे हे अमृतासारखे संजीवनी देणारे आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे संपूर्ण शरीर आणि मन आता विठ्ठलमय होऊन याच रंगात रंगून गेले आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
तुकोबाची कान्ता सान्गे लोकापासी । स्वामी माझा जातो पंढरीसी ॥१॥
फुटकाच विणा त्याला दोन तारा । घाली येरझरा पंढरीसी ॥२॥
माझे आईबापे बरे नाही केले । पदरी भिकार्याच्या बान्धीयले ॥३॥
माझ्या चोघी बहीनी सुखाने नादंती । माझी कर्म रेखा ऐसी कैसी ॥४॥
तुका म्हणे कान्ते ऐसे न बोलावे । शरण रिघावे विठोबासी ॥५॥
तुकाराम महाराजांची पत्नी आवली लोकांना सांगते की, माझे पती नेहमी पंढरपूरला जातात. त्यांच्याकडे दोनच तारा असलेला एक तुटलेला वीणा आहे, तो घेऊन ते पंढरपूरच्या फेऱ्या मारतात. माझे आई-वडील बरे नाही केले, त्यांनी माझे लग्न एका भिकाऱ्यासारख्या माणसाशी करून दिले. माझ्या चारही बहिणी आपापल्या घरी सुखाने संसार करत आहेत, मग माझेच कर्म असे वाईट का? यावर संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कांते, असे बोलू नये, आपण सर्वांनी विठ्ठलालाच शरण गेले पाहिजे.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
हनुमंत महाबळी । रावणाची दाढी जाळी ॥१॥
तया माझा नमस्कार । वारंवार निरंतर ॥ध्रु.॥
करोनी उड्डाण । केलें लंकेचें शोधन ॥२॥
जाळीयेली लंका । धन्य धन्य म्हणे तुका ॥३॥
महाबली हनुमंताने रावणाची दाढी आणि गर्व जाळून खाक केला. अशा पराक्रमी हनुमंताला माझा वारंवार आणि अखंड नमस्कार असो. त्यांनी समुद्रावरून उड्डाण करून लंकेचा शोध घेतला. आणि दुष्ट रावणाची लंका दहन केली; संत तुकाराम महाराज म्हणतात, असा मारुतीराया धन्य धन्य आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
आनंदाचे डोही आनंद तरंग । आनंदची अंग आनंदाचें ॥१॥
काय सांगो जाले काहीचियाबाही । पुढे चाली नाही आवडीने ॥ध्रु.॥
गर्भाचे आवडी मातेचा डोहळा । तेथीचा जिव्हाळा तेथे बिंबे ॥२॥
तुका म्हणे तैसा ओतलासे ठसा । अनुभव सरिसा मुखा आला ॥३॥
आनंदाच्या डोहात आनंदाचेच तरंग उठत आहेत आणि माझे संपूर्ण शरीर आनंदाने भरून गेले आहे. मला मिळालेल्या या ब्रह्मानंदाचे वर्णन कसे करू, आवडीने मन एवढे तृप्त झाले आहे की आता पुढे काही मागायची इच्छा उरलेली नाही. जसा गर्भातील बाळाच्या आवडीनुसार मातेला डोहाळा होतो आणि तो जिव्हाळा तिथे व्यक्त होतो, तसाच संत तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताच्या भेटीचा ठसा माझ्या मनात उमटला आहे आणि तोच अनुभव माझ्या मुखातून बाहेर पडत आहे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
खेळ मांडीयेला वाळवंटी घाई । नाचती वैष्णव भाईं रे ॥१॥
क्रोध अभिमान गेला पावटणी । एक एका लागतील पायीं रे ॥ध्रु.॥
गोपीचंदनउटी तुळसीच्या माळा । हार मिरविती गळां ॥२॥
टाळ मृदुंग घाई पुष्प वर्षाव । अनुपम्य सुखसोंहळा रे ॥३॥
वर्णअभिमान विसरली याती । एकएकां लोटांगणीं जाती ॥४॥
निर्मळ चित्तें जालीं नवनीतें । पाषाणा पाझर सुटती रे ॥५॥
होतो जयजयकार गर्जत अंबर । मातले हे वैष्णव वीर रे ॥६॥
तुका म्हणे सोपी केली पायवाट । उतरावया भवसागर रे ॥७॥
पंढरपूरच्या वाळवंटात भक्तीचा खेळ रंगला असून सर्व वैष्णव भाऊ आनंदाने नाचत आहेत. त्यांचा राग आणि अहंकार पायाखाली तुटून गेला आहे आणि ते एकमेकांच्या पाया पडत आहेत. कपाळावर गोपीचंदनाचा टिळा, गळ्यात तुळशीच्या माळा आणि फुलांचे हार शोभून दिसत आहेत. टाळ-मृदुंगाचा गजर आणि फुलांचा वर्षाव होत असून हा सुखाचा सोहळा अनुपम आहे. सर्वजण आपापल्या जातीचा आणि वर्णाचा अभिमान विसरून एकमेकांना लोटांगण घालत आहेत. सर्वांचे चित्त लोण्यासारखे मऊ आणि स्वच्छ झाले आहे, ज्याने कठीण दगडालाही पाझर फुटेल. आकाशात नामाचा जयजयकार गर्जत असून हे वैष्णव वीर भक्तीच्या रंगात धुंद झाले आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, या संसाराचा सागर पार करण्यासाठी संतांनी ही भक्तीची सोपी पायवाट तयार करून दिली आहे.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
भेटीलागीं जीवा लागलीसे आस । पाहे रात्रंदिवस वाट तुझी ॥१॥
पूर्णिमेचा चंद्रमा चकोरा जीवन । तैसें माझें मन वाट पाहे ॥ध्रु.॥
दिवाळीच्या मुळा लेंकी आसावली । पाहतसे वाटुली पंढरीची ॥२॥
भुकेलिया बाळ अति शोक करी । वाट पाहे परि माउलीची ॥३॥
तुका म्हणे मज लागलीसे भूक । धांवूनि श्रीमुख दावीं देवा ॥४॥
हे देवा, तुझ्या भेटीसाठी माझ्या जीवाला अतिशय आस लागली आहे, मी रात्रंदिवस तुझी वाट पाहत आहे. पूर्णिमेचा चंद्र हेच जसे चकोर पक्षाचे जीवन असते आणि तो त्याची वाट पाहतो, तसेच माझे मन तुझी वाट पाहत आहे. दिवाळीला माहेराहून बोलावणे येईल म्हणून मुलगी जशी आतुरतेने वाट पाहाते, तसा मी पंढरपूरच्या वाटेकडे डोळे लावून बसलो आहे. भुकेलेले बाळ जसे रडून रडून आईची वाट पाहाते, तशीच संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मला तुझ्या दर्शनाची भूक लागली आहे, हे देवा, धावून ये आणि तुझे श्रीमुख मला दाखव.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
जे कां रंजले गांजले । त्यासि म्हणे जो आपुले ॥१॥
तोचि साधु ओळखावा । देव तेथेचि जाणावा ॥२॥
मृदु सबाह्य नवनीत । तैसे सज्जनाचे चित्त ॥३॥
ज्यासी आपंगिता नाहीं । त्यासी धरी जो हृदयीं ॥४॥
दया करणें जे पुत्रासी । तेचि दासा आणि दासी ॥५॥
तुका म्हणे सांगू किती । तोचि भगवंताची मूर्ती ॥६॥
जे लोक दुःखी आणि पीडित आहेत, त्यांना जो प्रेमाने आपले म्हणतो, त्यालाच खरा साधू समजावा आणि तिथेच देव आहे असे जाणावे. सज्जनांचे मन आतून आणि बाहेरून लोण्यासारखे मऊ व दयाळू असते. ज्यांना कोणी आसरा देणारा नाही, त्यांना जो आपल्या हृदयात स्थान देतो आणि आपल्या मुलांप्रमाणेच घरातील नोकर-चाकरांवरही दया करतो, संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी किती सांगू, असा माणूस म्हणजे साक्षात भगवंताचीच मूर्ती असतो.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
जेथे जातो तेथे तू माझा सांगाती । चालविसी हातीं धरूनियां ॥१॥
चालों वाटे आम्हीं तुझाचि आधार । चालविसी भार सवें माझा ॥२॥
बोलों जातां बरळ करिसी तें नीट । नेली लाज धीट केलों देवा ॥३॥
अवघें जन मज झाले लोकपाळ । सोयरे सकळ प्राणसखे ॥४॥
तुका म्हणे आतां खेळतों कौतुकें । जाले तुझें सुख अंतर्बाह्य ॥५॥
हे देवा, मी जिथे जातो तिथे तू माझा सोबती आहेस आणि माझा हात धरून मला चालवतोस. मी आयुष्याच्या वाटेवर चालताना मला फक्त तुझाच आधार आहे, तू माझा सर्व भार स्वतःवर घेतोस. माझ्या तोंडून काही वेडेवाकडे बोलणे निघाले तरी तू ते योग्य करून घेतोस; तू माझी लोकलाज घालवून मला धीट बनवले आहेस. आता जगभरातील सर्व लोक मला माझे रक्षक, सोयरे आणि जीवाभावाचे मित्र वाटतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मला तुझे सुख आतून आणि बाहेरून मिळाले आहे, म्हणून मी लीलेने हा जीवनखेळ खेळत आहे.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी वनचरे । पक्षी ही सुस्वरे आळविती ॥ध्रु.॥
येणे सुखे रुचे एकांताचा वास । नाही गुणदोष अंगा येत ॥१॥
आकाश मंडप पृथिवी आसन । रमे तेथे मन क्रिडा करी ॥२॥
कंथा कमंडलू देह उपचारा । जाणवितो वारा अवसरु ॥३॥
हरिकथा भोजन परवडी विस्तार । करोनि प्रकार सेवु रुची ॥४॥
तुका म्हणे होय मनासी संवादु । आपलासी वाद आपणासी ॥५॥
झाडे आणि वेली हेच आमचे नातेवाईक आहेत आणि वनातील पक्षी सुंदर आवाजात गाणी गातात. या सुखामुळे आम्हाला एकांतात राहणे आवडते, कारण तिथे कोणाचे गुण-दोष अंगाला लागत नाहीत. आकाश हे आमचे छप्पर आणि पृथ्वी हे आमचे आसन आहे, जिथे आमचे मन आनंदाने रमते. अंगावर पांघरण्यासाठी गोधडी आणि पिण्यासाठी कमंडलू एवढाच देहाचा उपचार आहे, तर वारा आम्हाला वेळेची जाणीव करून देतो. हरिनाम संकीर्तन हेच आमचे मिष्टान्न भोजन आहे, जे आम्ही आवडीने ग्रहण करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा एकांतात स्वतःच्या मनाशीच संवाद साधता येतो आणि स्वतःचा विचार स्वतःच करता येतो.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
बुडतां आवरीं ।
मज भवाचे सागरीं ॥१॥
नको मानूं भार ।
पाहों दोषांचे डोंगर ॥ध्रु.॥
आहे तें सांभाळीं ।
तुझी कैसी ब्रीदावळी ॥२॥
तुका म्हणे दोषी ।
मी तों पातकाची राशी ॥३॥
हे देवा, मी या संसाररूपी समुद्रात बुडत आहे, मला वाचव आणि सांभाळ. माझ्या पापांचे आणि दोषांचे डोंगर न पाहता, मला वाचवणे तुला जड वाटू देऊ नकोस. भक्तांचे रक्षण करणे हे तुझे ब्रीद वाक्य आहे, त्याचे तू पालन कर. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तर पापांची रास आहे आणि पूर्णपणे दोषी आहे, तरीही तू माझा उद्धार कर.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
सावळे रुपडे चोरटे चित्ताचे । उभे पंढरीचे विटेवरी ॥१॥
डोळियांची धणी पाहता न पुरे । तयालागी झुरे मन माझे ॥२॥
प्राण रिघो पाहे कुडी हे सांडूनी । श्रीमुख नयनी न देखता ॥३॥
आन गोड काही न लगे संसारी । राहिले अंतरी पाय तुझे ॥४॥
चित्त मोहियेले नंदाच्या नंदने । तुका म्हणे येणे गरुडध्वजे ॥५॥
पंढरपूरच्या विटेवर उभे असलेले सावळ्या रंगाचे सुंदर रूप माझे मन चोरून घेणारे आहे. डोळे भरून पाहिले तरी तृप्ती होत नाही, माझे मन सतत त्या रूपासाठी झुरत असते. जर विठ्ठलाचे श्रीमुख डोळ्यांना दिसले नाही, तर हा देह सोडून प्राण निघून जावेत असे वाटते. आता या संसारात मला इतर काहीही गोड वाटत नाही, फक्त तुझे चरण माझ्या हृदयात उरले आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, या नंदाच्या मुलाने म्हणजेच गरुडध्वज विठ्ठलाने माझे चित्त पूर्णपणे मोहित केले आहे.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
सावळें सुंदर रूप मनोहर । राहो निरंतर हृदयीं माझे ॥१॥
आणिक कांही इच्छा आम्हां नाहीं चाड । तुझें नाम गोड पांडुरंगा ॥२॥
जन्मोजन्मीं ऐसें मागितलें तुज । आम्हांसी सहज द्यावें आतां ॥३॥
तुका म्हणे तुज ऐसे दयाळ । धुंडितां सकळ नाहीं आम्हां ॥४॥
हे पांडुरंगा, तुझे सावळ्या रंगाचे सुंदर आणि मनमोहक रूप माझ्या हृदयात सदैव राहो. मला इतर कोणतीही इच्छा किंवा आसक्ती नाही, कारण तुझे नाम अत्यंत गोड आहे. मी जन्मोजन्मी तुझ्याकडे हेच मागितले आहे, ते आता मला सहजपणे दे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व जगात शोधले तरी तुझ्यासारखा दयाळू देव आम्हाला दुसरा कोणीही आढळत नाही.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
तुजविण कोणा शरण जाऊं नारायणा ॥१॥
ऐसा न देखो मी कोणी दुजा तिही त्रिभुवनीं ॥२॥
पाहिलें शोधुनी वेदशास्त्रपुराणां ॥३॥
तुका म्हणे हरी सांभाळी माझी कैवारी ॥४॥
हे नारायणा, तुझ्याशिवाय मी इतर कोणाला शरण जाऊ? तिन्ही लोकांत शोधून पाहिले तरी तुझ्यासारखा दुसरा पाठीराखा मला कोणीही दिसला नाही. मी वेद, शास्त्रे आणि पुराणे शोधून पाहिली, त्या सर्वांत तूच श्रेष्ठ आहेस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, तूच माझा एकमेव कैवारी आहेस, तूच माझे रक्षण कर.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
आता कोठे धावे मन । तुमचे चरण देखलीया ॥१॥
भाग गेला शीन गेला । अवघा झाला आनंद ॥२॥
प्रेमरस पडली मिठी । आवडी लाठी मुखाशी ॥३॥
तुका म्हणे आम्हा जोगे । विठ्ठल घोगे खरे माप ॥४॥
हे देवा, तुमचे चरण पाहिल्यावर आता माझे मन इतर कुठेही धाव घेत नाही. माझा सर्व थकवा आणि त्रास निघून गेला असून आता सर्वत्र आनंदच आनंद झाला आहे. भक्तीच्या प्रेमरसात मिठी पडली आहे आणि मुखात हरिनामाची गोडी साचली आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आमच्यासाठी विठ्ठल हेच पूर्ण आणि खरे माप आहे, जे आम्हाला पुरून उरणारे आहे.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा । रविशशिकळा लोपलिया ॥१॥
कस्तुरीमळवट चंदनाची उटी । रुळे माळ कंठीं वैजयंती ॥ध्रु.॥
मुगुट कुंडले श्रीमुख शोभलें । सुखाचें ओतिलें सकळही ॥२॥
कासे सोनसळा पांघरे पाटोळा । घननीळ सांवळा बाईयांनो ॥३॥
सकळ ही तुम्ही व्हा गे एकीसवा । तुका म्हणे जीवा धीर नाहीं ॥४॥
तो विठ्ठल अत्यंत राजस, सुकुमार आणि मदनाच्या पुतळ्यासारखा सुंदर आहे, ज्याच्यापुढे सूर्य आणि चंद्राची कंतीही फिकी पडते. त्याच्या कपाळावर कस्तुरीचा टिळा आणि अंगाला चंदनाची उटी लावली आहे, तर गळ्यात वैजयंती माळ शोभून दिसत आहे. डोक्यावर मुकुट, कानात कुंडले आणि सुंदर मुख यांमुळे तो जणू सुखाचा पुतळाच वाटतो. कंबरेला पिवळा पितांबर आणि अंगावर रेशमी वस्त्र पांघरलेला तो सावळा देव आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या जीवाला आता धीर उरलेला नाही, म्हणून तुम्ही सर्वजणी मिळून त्याला पाहायला चला.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
अहर्निशी सदा परमार्थ करावा । पाय न ठेवावा आडमार्गी ॥१॥
आडमार्गी कोणी जन जे जातील । त्यांतून काढील तोचि ज्ञानी ॥२॥
तोचि ज्ञानी खरा दुजीयासी । वेळोवेळां त्यासी शरण जावे ॥३॥
आपण तरेल नव्हें ते नवल । कुळें उद्धरील सर्वांची ती ॥४॥
शरण गेलियानें काय होतें फळ । तुका म्हणें कुळ उद्धरिले ॥५॥
माणसाने रात्रंदिवस नेहमी परमार्थ करावा आणि कधीही वाईट वाटेवर पाऊल ठेवू नये. जे लोक चुकीच्या मार्गाने जात असतील, त्यांना त्यातून बाहेर काढणाराच खरा ज्ञानी असतो. असा ज्ञानी माणूस इतरांना सन्मार्ग दाखवतो, त्याला पुन्हा पुन्हा शरण गेले पाहिजे. तो स्वतः तर तरून जातोच, पण इतरांच्या कुळांचाही उद्धार करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा ज्ञानी संतांना शरण गेल्याने संपूर्ण कुळाचा उद्धार होतो.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
उद्धरीले कूळ आपण तरला । पूर्ण तोचि झाला त्र्यैलोक्यात ॥१॥
त्र्यैलोक्यात झाले द्वैतची निमाले । ऐसे साधियेले साधन बरवें ॥२॥
बरवें साधन सुखशांति मना । क्रोध नाही जना तीळभरी ॥३॥
तीळभरी नाही चित्तासी तो मळ । तुका म्हणे जळ गंगेचे ते ॥४॥
जो स्वतः तरून गेला आणि ज्याने आपल्या कुळाचा उद्धार केला, तोच तिन्ही लोकांत परिपूर्ण झाला आहे. त्याच्या मनातील द्वैतभाव पूर्णपणे नष्ट झाला असून त्याने परमार्थाचे उत्तम साधन साध्य केले आहे. या साधनाने त्याच्या मनाला सुख आणि शांती मिळाली आहे, त्याच्या मनात कोणाबद्दलही जरासाही राग उरलेला नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या चित्तात कसलाही मळ उरलेला नाही, त्याचे मन गंगेच्या पवित्र पाण्यासारखे शुद्ध झाले आहे.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
जैसी गंगा वाहे तैसे त्याचे मन । भगवंत जाण त्याचेजवळी ॥१॥
त्याचे जवळी देव भक्तीभावे उभा । स्वानंदाचा गाभा तया दिसे ॥२॥
तया दिसे रूप अंगुष्ठ प्रमाण । अनुभवी खूण जाणती हे ॥३॥
जाणती जे खूण स्वात्मअनुभवी । तुका म्हणे पदवी ज्याची त्याला ॥४॥
ज्याचे मन गंगेच्या प्रवाहासारखे निर्मळ आणि सलग वाहते, भगवंत त्याच्या अगदी जवळ असतो. त्याच्या भक्तीभावामुळे देव त्याच्याजवळ उभा राहतो आणि त्याला आत्मआनंदाचा खरा गाभा दिसतो. त्याला हृदयामध्ये अंगुष्ठमात्र (अंगठ्याएवढे) आत्मरूप दिसू लागते, ही खूण फक्त अनुभवी भक्तांनाच समजते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ही आत्मानुभावाची खूण जे जाणतात, ती अलौकिक पदवी ज्याची त्यालाच प्राप्त होते.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
ज्याची त्याला पदवी इतरां न साजे । संताला उमजे आत्मसुख ॥१॥
आत्मसुख घ्यारे उघडा ज्ञानदृष्टी । याविण चावटी करू नका ॥२॥
करू नका काही संतसंग धरा । पूर्विचा जो दोहरा उगवेल ॥३॥
उगवेल प्रारब्ध संतसंगे करूनी । प्रत्यक्ष पुराणी वर्णियेले ॥४॥
वर्णियेले एका गुणनामघोषं । जातील रे दोष तुका म्हणे ॥५॥
ही आत्मसुखाची पदवी ज्याची त्यालाच शोभते, कारण संतांनाच या खऱ्या आत्मसुखाचे ज्ञान असते. ज्ञानदृष्टी उघडून तुम्ही हे आत्मसुख प्राप्त करा आणि व्यर्थ बडबड करू नका. काहीही न करता संतांचा संग धरा, ज्यामुळे तुमच्या पूर्वजन्माचे पाप नष्ट होईल. संतांच्या संगतीने प्रारब्ध सुधारेल, असे पुराणांमध्येही स्पष्ट वर्णन केले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताच्या नामाचा आणि गुणांचा घोष केल्याने सर्व दोष नष्ट होतात.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
दोष हे जातील अनंत जन्मीचे । पाय त्या देवाचे न सोडावे ॥१॥
न सोडावे पाय निश्चय तो करा । आळवा शारंगधरा भावबळे ॥२॥
धरुनि केशव आणा भावबळे । पापियां न कळे काहि केल्या ॥३॥
न कळे तो देव संत संगावाचुणी । वासना जाळोनि शुध्द करा ॥४॥
शुध्द करा मन देहातित व्हावे । वस्तूती ओळखावें तुका म्हणे ॥५॥
भगवंताचे चरण कधीही सोडू नका, त्यामुळे अनंत जन्मांचे दोष नष्ट होतील. मनात पक्का निश्चय करून देवाचे पाय घट्ट धरा आणि भक्तीच्या बळावर श्रीहरीची आळवणी करा. भक्तीच्या सामर्थ्याने केशवाला आपल्या हृदयात आणून बसवा, हे तत्त्व पापी माणसाला कधीही समजत नाही. संतांच्या संगतीशिवाय देव समजणार नाही, म्हणून मनातील वासना जाळून मन शुद्ध करा. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मन शुद्ध करून देहातीत व्हा आणि त्या परमात्मतत्त्वाला ओळखा.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
ओळखारे वस्तू सांडारे कल्पना । नका आडराना जावूं झणी ॥१॥
झणी जाल कोठे बुडवाल हीत । विचारी मनांत आपुलिया ॥२॥
आपुलिया जीवे शिवासी पहावे । आत्मसुख घ्यावे वेळोवेळा ॥३॥
घ्यावे आत्मसुख स्वरूपी मिळावे । भूती लीन व्हावे तुका म्हणे ॥४॥
काल्पनिक विचारांचा त्याग करून खऱ्या आत्मतत्त्वाला ओळखा, व्यर्थ भलत्या मार्गाने जाऊ नका. आडमार्गाने गेलात तर तुमचे स्वतःचे हित बुडेल, याचा आपल्या मनात विचार करा. आपल्या स्वतःच्या जीवातच शिवाचे दर्शन घ्या आणि पुन्हा पुन्हा आत्मसुखाचा आनंद घ्या. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे आत्मसुख घेऊन निजरूपात लीन व्हा आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या ठायी लीनतेने वागा.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
भूती लीन व्हावे सांगावे न लगेचि । आता अहंकानाची शांती करा ॥१॥
शांती करा तुम्ही ममता नसावी । अंतरी वसावी भूतदया ॥२॥
भूतदया ठेवा मग काय उणे । प्रथम साधन हेचि असे ॥३॥
असो हे साधन ज्यांचे चित्ती वसे । मायाजाळ नासे तुका म्हणे ॥४॥
सर्व प्राणिमात्रांशी नम्रतेने वागावे हे वेगळे सांगायला नको, त्यासाठी आधी आपल्या अहंकाराचा नाश करा. मनाला शांती द्या, कोणाबद्दलही ममत्व किंवा मोह ठेवू नका आणि हृदयात भूतदया बाळगा. सर्वांवर दया ठेवा, मग तुम्हाला कशाचीही कमतरता भासणार नाही; परमार्थाचे हेच पहिले साधन आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे साधन ज्याच्या चित्तात वसते, त्याचे संसाराचे मायाजाल पूर्णपणे नष्ट होते.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
मायाजाळ नासे या नामें करूनि । प्रिती चक्रपाणि असो द्यावी ॥१॥
असो द्यावी प्रिती साधूचे पायंशी । कदा कीर्तनासी सोडू नये ॥२॥
सोडू नये पुराणश्रवण कीर्तन । मनन निदिध्यास साक्षात्कार ॥३॥
साक्षात्कार झालिया सहज समाधि । तुका म्हणे उपाधी गेली त्याची ॥४॥
भगवंताच्या नामाने संसाराचे मायाजाल नष्ट होते, म्हणून श्रीविष्णुवर सदैव प्रेम असू द्या. संतांच्या चरणांवर निष्ठा ठेवा आणि कीर्तनाचा मार्ग कधीही सोडू नका. पुराणांचे श्रवण, कीर्तन, मनन आणि ध्यास कधी सोडू नका, कारण यातूनच आत्मसाक्षात्कार होतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, असा साक्षात्कार झाल्यावर सहज समाधी प्राप्त होते आणि संसाराची सर्व उपाधी व संकटे निघून जातात.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
गेली त्याची जाण ब्रह्म तोचि झाला । अंतरी निवाला पूर्णपणे ॥१॥
पूर्णपणे झाला राहतो कैशा रीती । त्याची स्थिती सांगतो मी ॥२॥
सांगतो मी तुम्हा ऐका मनोगत । राहतो मूर्खवत जगामाजी ॥३॥
जगात पिशाच्च अंतरी शहाणा । सदाब्रह्मी जाणा निमग्न तो ॥४॥
निमग्न तो सदा जैसा मकरंद । अंतर्बाह्य भेद वेगळाले ॥५॥
वेगळाले भेद कीर्ती त्या असती । हृदयगत त्याची गति न कळे कवणाला ॥६॥
न कळे कवणाला त्याचे हेचि वर्म । योगी जाणे वर्म खूण त्याची ॥७॥
खूण त्याची जाणे जे तैसे असती । तुका म्हणे भ्रांती दुजीयाला ॥८॥
ज्याची संसाराची उपाधी नष्ट झाली, तो स्वतः ब्रह्मरूप बनतो आणि आतून पूर्णपणे शांत होतो. असा परिपूर्ण झालेला पुरुष कसा राहतो, त्याची स्थिती मी तुम्हाला सांगतो. माझे विचार ऐका, असा ज्ञानी पुरुष जगात बाहेरून एखाद्या मूर्खासारखा किंवा वेड्यासारखा वावरतो; पण आतून तो अत्यंत ज्ञानी असून सदैव ब्रह्मानंदात निमग्न असतो. जसा भ्रमर मकरंदात मग्न असतो, तसाच तो अंतर्यामी लीन असतो; त्याचे आतले आणि बाहेरचे रूप वेगवेगळे असते. त्याची कीर्ती सर्वत्र असते, पण त्याच्या हृदयातील अवस्था कोणालाही समजत नाही. ही गूढ खूण इतर कोणाला कळत नाही, ती फक्त योगी आणि ज्ञानी पुरुषच ओळखू शकतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ही ज्ञानाची खूण संतच जाणतात, इतरांना मात्र त्याबद्दल भ्रम असतो.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
दुजीयाला भ्रांति भाविकाला शांति । साधुची ती वृत्ती लीन झाली ॥१॥
लीन झाली वृत्ती ब्रह्माते मिळाले । जळांत आटले लवण जैसे ॥२॥
लवण जैसे पुन्हा जळाचे बाहेरी । येत नाही खरे त्यातुनिया ॥३॥
त्या सारिखे तुम्ही जाणा साधुवृत्ती । पुन्हा न मिळती मायाजाळी ॥४॥
मायाजाळ त्यांना पुन्हा रे बाधेना । सत्य सत्य जाणा तुका म्हणे ॥५॥
अज्ञानी माणसाला संसाराचा भ्रम असतो, तर भाविक माणसाला शांती मिळते; कारण साधूंची वृत्ती परमात्म्यात लीन झालेली असते. जसे मीठ पाण्यात विरघळल्यावर ब्रह्मात एकरूप होते आणि पुन्हा पाण्याचा भाग वेगळा निघू शकत नाही, तशीच साधूंची वृत्ती देहात राहूनही ब्रह्मात विलीन होते. त्या मिठाप्रमाणे साधूंची अवस्था असते, ते पुन्हा या संसाराच्या मायाजालात अडकत नाहीत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सत्य जाणा की अशा संतांना संसाराचे मायाजाल पुन्हा कधीही बाधत नाही.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
स्वर्ग लोकांहूनी आले हे अभंग । धाडियले सांग तुम्हांलागी ॥१॥
नित्यनेमे यांसी पढतां प्रतापे । जळतील पापे जन्मांतरीची ॥२॥
तया मागे पुढे रक्षी नारायण । मांदिल्या निर्वाण उडी घाली ॥३॥
बुद्धिचा पालट नासेल कुमती । होईल सदभक्ति येणे पंथे ॥४॥
सदभक्ति झालिया सहज साक्षात्कार । होईल उद्धार पूर्वजांचा ॥५॥
साधतील येणे इहपरलोक । सत्य सत्य भाक माझी तुम्हां ॥६॥
परोपकारासाठी सांगींतले देवा । प्रासादिक मेवा ग्रहण करा ॥७॥
येणे भवव्यथा जाईल तुमची । सख्या विठ्ठलाची आण मज ॥८॥
टाळ आणि कंथा धाडिली निशाणी । घ्यारे ओळखोनी सज्जन हो ॥९॥
माझे दंडवत तुम्हा सर्व लोका । देहा सहित तुका वैकुंठासी ॥१०॥
हे अभंग जणू स्वर्गातून आले आहेत आणि तुम्हा सर्वांच्या कल्याणासाठीच पाठवले आहेत. नित्य नियमाने यांचे पठण केल्यास पूर्वजन्माची सर्व पापे जळून भस्म होतील. अशा भक्ताचे मागे आणि पुढे श्रीनारायण स्वतः रक्षण करतात आणि संकटसमयी धावून येतात. या मार्गाने चालल्याने बुद्धीचा पालट होऊन वाईट विचार नष्ट होतात आणि खऱ्या भक्तीचा उदय होतो. खरी भक्ती प्राप्त झाल्यावर सहज साक्षात्कार होतो आणि पूर्वजांचाही उद्धार होतो. याने इहलोक आणि परलोक दोन्ही साधले जातात, हे माझे तुम्हास वचन आहे. परोपकारासाठीच देवाने हे सांगून घेतले आहे, हा प्रसादाचा मेवा तुम्ही स्वीकारा. मला सख्या विठ्ठलाची शप्पथ आहे, याने तुमचे संसाराचे सर्व दुःख दूर होईल. माझी टाळ आणि गोधडी हीच माझी खूण म्हणून मागे ठेवली आहे, ती सज्जनांनी ओळखावी. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या सर्व लोकांना नमस्कार असो, तुका आता सदेह वैकुंठाला जात आहे.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
सत्य सत्य जाणा त्रिवाचा नेम हा । अनुभव पहा पदोपदी ॥१॥
पदोपदी पहा श्रीमुख चांगले । प्रत्यक्ष पाऊली विठोबाची ॥२॥
विठोबाचे भेटी हरेल बा चिंता । तुम्हालागी आता सांगितले ॥३॥
सांगितले खरे विश्वाचिया हीता । अभंग वाचिता जे का नर ॥४॥
ते नर पठणी जीवन्मुक्त झाले । पुन्हा नाही आले संसारासी ॥५॥
संसार उडाला संदेह फिटला । पूर्ण तोचि झाला तुका म्हणे ॥६॥
हा तीन वेळा उच्चारलेला नियम पूर्णपणे सत्य जाणा आणि प्रत्येक पावलावर याचा अनुभव घ्या. प्रत्येक पावलावर विठोबाचे सुंदर श्रीमुख आणि त्याची पावले पाहायला मिळतील. विठ्ठलाच्या भेटीने मनातील सर्व चिंता दूर होतील, हे मी तुम्हाला सांगितले आहे. संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणासाठीच मी हे सत्य सांगितले आहे; जे लोक या अभंगांचे पठण करतील, ते जिवंतपणीच मुक्त होतील आणि त्यांना पुन्हा संसारात यावे लागणार नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, त्यांचा संसार आणि संशय नष्ट होऊन ते परिपूर्ण झाले आहेत.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
पांच कोटी एक लक्षाचा शेवट । चौतीससहस्त्र स्पष्ट सांगितले ॥१॥
सांगितले हे तुका कथुनियां गेला । बारा अभंगाला सोडू नका ॥२॥
सोडूं नका तुम्हा सांगितले वर्म । भवपाशकर्मे चुकतील ॥३॥
चुकती यातायाती विठोबाची आण । करा हें पठण जीवेभावे ॥४॥
जीवेभावे करितां होईल दर्शन । प्रत्यक्ष सगुण तुका म्हणे ॥५॥
पाच कोटी एक लाख चौतीस हजार या अभंगसंख्येचा हा शेवट स्पष्टपणे सांगितला आहे. तुकाराम महाराज हे रहस्य सांगून गेले आहेत की, या शेवटच्या अभंगांतील मर्म कधीही सोडू नका. तुम्हाला हे परमार्थाचे गुपित सांगितले आहे, ते सोडू नका; त्यामुळे संसारातील कर्माचे बंध सुटतील. मला विठोबाची शपथ आहे, संसाराचे येणे-जाणे चुकेल, म्हणून तुम्ही मनापासून याचे पठण करा. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, जीवेभावे पठण केल्यास भगवंताचे प्रत्यक्ष सगुण दर्शन घडेल.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
जन्माचे तें मूळ पाहिलें शोधून । दुःखासी कारण जन्म घ्यावा ॥१॥
पापपुण्य करूनी जन्मा येतो प्राणी । नरदेही येऊनी हानी केली ॥२॥
रजतमसत्व आहे ज्याचे अंगी । याच गुणें जगी वाया गेला ॥३॥
तम म्हणिजे काय नर्कचि केवळ । रज तो सबळ मायाजाळ ॥४॥
तुका म्हणे येथें सत्याचे सामर्थ्य । करावा परमार्थ अहर्निशी ॥५॥
मी जन्माच्या मूळाचा शोध घेऊन पाहिले, तेव्हा असे समजले की जन्म घेणे हेच सर्व दुःखांचे मूळ कारण आहे. प्राणी आपल्या पाप आणि पुण्याच्या कर्मांमुळे जन्माला येतो, पण उत्तम असा मनुष्यदेह मिळूनही तो आपले नुकसान करून घेतो. माणसाच्या अंगी रज, तम आणि सत्त्व हे तीन गुण असतात आणि याच गुणांच्या जाळ्यात अडकून तो जगात वाया जातो. तमोगुण म्हणजे साक्षात नरक आहे आणि रजोगुण हे मजबूत मायाजाल आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, या जगात फक्त सत्याचेच सामर्थ्य टिकते, म्हणून माणसाने रात्रंदिवस परमार्थ करावा.