॥ माउली ज्ञानेश्वर माउली ॥ माऊली निवडक अभंगवाणी
माऊली अभंग विशेष

लोकप्रिय अभंग : संत ज्ञानेश्वर माऊली

ज्ञानियांचा राजा संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या अलौकिक व भावमधुर निवडक रचना सार्थ भावार्थासह.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
सकळ मंगळनिधी । श्रीविठ्ठलाचें नाम आधीं ॥१॥
म्हण कां रे म्हण कां रे जना । श्रीविठ्ठलाचें नाम वाचे ॥२॥
पतीत पावन सांचे । श्रीविठ्ठलाचें नाम वाचे ॥३॥
बापरखुमादेविवरु साचें । श्रीविठ्ठलाचें नाम वाचे ॥४॥
श्रीविठ्ठलाचे नाम हे सर्व कल्याण आणि मंगळाचा खजिना आहे. म्हणून हे लोकांनो, तुमच्या जिभेने सतत विठ्ठलाचे नाम घ्या. हे नाम खरोखरच पतित आणि पापी लोकांना पवित्र करणारे आहे. रखुमादेवीचा पती असणारा विठ्ठल हाच सत्य आणि परमेश्वर आहे, म्हणून त्याचेच नामस्मरण करा.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
आरंभी आवडी आदरें आलें नाम । तेणें सकळ सिध्दि जगीं झाले पुर्णकाम ॥१॥
रामकृष्ण गोविंद गोपाळा । तूं मायमाउली जीविंचा जिव्हाळा ॥२॥
तुझियेनि नामें सकळ संदेह फ़िटला । बापरखुमादेविवरु श्रीविठ्ठला ॥३॥
सुरवातीलाच अत्यंत प्रेमाने आणि आदराने ज्याच्या मुखात विठ्ठलाचे नाम येते, त्याला जगातील सर्व सिद्धी प्राप्त होतात आणि त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात. हे रामकृष्ण, गोविंद, गोपाळा, तू माझी आई आणि प्राणांचा जिव्हाळा आहेस. हे श्रीविठ्ठला, तुझ्या नामामुळे मनातील सर्व शंका आणि संशय दूर झाले आहेत.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
दोही बाहीं संतांची सभा । सिंहासनीं उभा श्रीविठ्ठल ॥१॥
गाती नारद तुंबर प्रेमे । हरीचीं नामें गर्जती ॥२॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु उभा । त्रैलाक्याची शोभा शोभतसे ॥३॥
दोन्ही बाजूला संतांची भव्य सभा भरली आहे आणि मध्यभागी सिंहासनावर श्रीविठ्ठल उभा आहे. तिथे नारद आणि तुंबरू प्रेमाने विठ्ठलाची नावे गात आहेत आणि जयघोष करत आहेत. तिन्ही लोकांची शोभा वाढवणारा रखुमादेवीचा पती विठ्ठल तिथे अत्यंत सुंदर दिसत आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
पन्नास अक्षरीं करिसी भरोवरी । शेखीं तुझें तोंड तुज वैरी रया ॥१॥
यापरी नामाची वोळ मांडुनी । संसार दवडुनी घालीं परता ॥२॥
रकारापुढें एक मकार मांडीं कां । उतरसी सम तुका शंभूचिया ॥३॥
बापरखुमादेविवरा विठ्ठलु हृदयीं । आपुली आण वाही त्रिभुवनीं रया ॥४॥
पन्नास मुळाक्षरांचे केवळ विद्वत्तापूर्ण ज्ञान मिळवून तू बढाई मारतोस, पण शेवटी हे शब्दज्ञान तुझ्याच नाशाचे कारण ठरते. याऐवजी विठ्ठलाच्या नामाचा जप करून या संसाराचे दुःख दूर करून टाक. 'र' अक्षरापुढे 'म' अक्षर ठेवून 'राम' नामाचा जप कर, म्हणजे तू शिवाप्रमाणेच संसारपार होशील. ज्याच्या हृदयात रखुमादेवीचा पती विठ्ठल बसला आहे, त्याचा तिन्ही लोकांत विजय होतो.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
गाते श्रोते आणि पाहाते । चतुर विनोदी दुश्र्चिते । सोहं भावी पूर्ण ज्ञाते । या सकळांते विनवणी ॥१॥
करा विठ्ठलस्मरण । नामरुपी अनुसंधान । जाणोनि भक्तां भवलक्षण । जघनप्रमाण दावितो ॥२॥
पुंडलीकाच्या भावार्था । गोकुळींहूनि झाला येता । निजप्रेमभक्ति भक्तां । घ्या घ्या आतां म्हणतसे ॥३॥
मी माझें आणि तुझें । न धरीं टाकीं परतें ओझें । भावबळें फ़ळतीं बीजें । बापरखुमादेविवरु विठ्ठलीं ॥४॥
गाणारे, ऐकणारे, पाहणारे, हुशार, आनंदी, तसेच ज्ञानी असणाऱ्या सर्व लोकांना माझी एकच विनंती आहे. तुम्ही सर्वांनी विठ्ठलाचे नामस्मरण करा आणि त्याच्या नामात मन गुंतवून ठेवा. भक्तांचे संसारातील दुःख पाहून विठ्ठलाने कट्यावर हात ठेवून संसार हा केवळ कमरेइतका खोल आहे असे दाखवून दिले आहे. पुंडलिकाच्या भक्तीमुळे तो गोकुळातून पंढरपूरला आला आणि सर्वांना भक्तीचे प्रेम वाटत आहे. 'मी आणि माझे' हा अहंकार सोडून द्या, कारण भावभक्तीच्या बळावरच देवाची प्राप्ती होते.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
परिमळाची धांव भ्रमर ओढी । तैसी तुझी गोडी लागो मज ॥१॥
अविट गे माय विटेना । जवळींच आहे परि भेटेना ॥२॥
तृषा लागलिया जीवनातें ओढी । तैसी तुझी गोडी लागे या जीवा ॥३॥
बापरखुमादेविवरा विठ्ठलीं आवडी । गोडियेसी गोडी मिळोनि गेली ॥४॥
जसा भुंगा सुवासाच्या शोधात धाव घेतो, तशीच मला तुझ्या नामाची गोडी लागू दे. हे देवा, तुझे सुख कधीही न संपणारे आहे. तू अगदी जवळ आहेस पण मला तुझी भेट होत नाही. तहान लागल्यावर जशी पाण्याकडे ओढ वाटते, तशीच माझ्या जीवाला तुझी ओढ लागली आहे. रखुमादेवीच्या पती विठ्ठलाच्या प्रेमात माझी वृत्ती पूर्णपणे रंगून गेली आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
दिप दिपिका शशी तारा होतुका कोटीवरी रे । परि न सरे निशि नुगवे दिवसु दिनकरनाथें जयापरी रे ॥१॥
नुद्धरिजे नुद्धरिजे नद्धरिजे गोपाळेंविण नुद्धरिजे ॥२॥
नगर भ्रमतां जन्म जावो परि प्रवेशु एक्या द्वारे रे । तैसें यजिजो भजिजो पूजिजो परि उकलु नंदकुमरु रे ॥३॥
सर्वावयवीं शरीर सांग परि विरहित एका जीवें रे । तैसा धिकू तो श्रोता धिकू तो वक्ता जो वाळिला विठ्ठलदेवें रे ॥४॥
गळित शिर हें कलेवर रे उद्केंविण सरिता भयंकर रे । रविशशिवीण अंबर तैसें हरिविण जिणें तें असार रे ॥५॥
अंत:करणीं रुख्मिणीरमणु परि त्या श्र्वपचाहि बंधन न घडे न घडे न घडे रे । येरु यति हो कां भलतैसा परि तो भवाग्निहूनि न सुटे न सुटे न सुटे रे ॥६॥
शिखिपक्षी पत्रीं डोळे जेविं अकाळ जळद पटल रे । तैसीं गोकुळपाळकबाळेंविण कर्में सकळ विफ़ळ रे ॥७॥
यम नियम प्राणायम प्रत्याहार हे सकळ उपाय परि अपाय रे । जंव तमालनील घन:सांवळा हृदयीं ठाण मांडुनि न राहे रे ॥८॥
मी उत्तम पैल हीनु भुत द्वेषाद्वेष ठेले रे । केलेनि कर्में उफ़खां निपजे सुख तें दुरी ठेलें रे ॥९॥
आतां असोत हे भेदाभेद आम्ही असों एक्या बोधें रे । बापरखुमादेविवरु विठ्ठल निवृत्ती मुनिराया प्रसादें रे ॥१०॥
कोटी दीप, चंद्र आणि तारे असले तरी सूर्याशिवाय जसा दिवस उगवत नाही, तसेच विठ्ठलाशिवाय जीवाचा उद्धार होत नाही. संपूर्ण नगरात फिरलो तरी प्रवेश एकाच दाराने होतो, तसेच कितीही यज्ञ-पूजा केल्या तरी अंतिम मार्ग श्रीकृष्णच आहे. प्राणांशिवाय शरीर जसे व्यर्थ असते, तसेच विठ्ठलाची भक्ती नसलेला वक्ता किंवा श्रोता व्यर्थ आहे. पाण्यात नसलेली नदी किंवा सूर्य-चंद्राशिवायचे आकाश जसे शून्य असते, तसेच देवाशिवायचे जिणे असार आहे. ज्याच्या हृदयात विठ्ठल आहे त्याला संसाराचे बंधन उरत नाही, पण देव पाठीशी नसेल तर संन्यासीही संसारातून सुटत नाही. अष्टांगयोग किंवा इतर सर्व उपाय विठ्ठल हृदयात बसल्याशिवाय व्यर्थ ठरतात. म्हणूनच निवृत्तीनाथ महाराजांच्या कृपेने आम्ही सर्व भेद सोडून एका विठ्ठलाच्या नामातच लीन झालो आहोत.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
आंनदले वैष्णव गर्जती नामें । चौदाही भुवनें भरली परब्रम्हे ॥१॥
नरहरि नरहरि नारायणा । सनकसनंदन मुनिजनवंदना ॥२॥
गातां वातां वाचता प्रेमें उल्हासें । चराचरींचे दोष नाशियले अनायासें ॥३॥
हरि मनीं हरि चित्तीं हरि अंकु शरीरीं । तयातें देखोनि हरि चार्‍ही बाह्या पसरीं ॥४॥
अंध्रिरेणु ज्याचा उद्धरिते पतिता । प्राकृतवाणी केवि वानुं हरिंभक्ता ॥५॥
तीर्थें पानाव जिहीं धर्म केला धडौती । कैवल्यकल्पद्रुम ते त्रिजगतीं ॥६॥
मत्स्यकूर्मादिक ज्याचे महिमेसी आले । धन्य वैष्णव तेज रविशशिसीं पाहाले ॥७॥
बापरखुमादेविवरा पढयंती जिया तनु । तया संतचरणीं स्थिर हो कां मनु ॥८॥
विठ्ठलाच्या नामाचा जयघोष करताना सर्व वैष्णव आनंदी झाले आहेत आणि संपूर्ण चौदा भुवने परब्रह्ममयी झाली आहेत. नरहरी आणि नारायणाचा जप केल्याने सर्व पाप-दोष आपोआप नष्ट होतात. ज्याच्या मनात आणि चित्तात हरि वसलेला आहे, त्याला भेटण्यासाठी भगवान स्वतः दोन्ही हात पसरून पुढे येतात. अशा महान हरिभक्तांचे वर्णन साध्या शब्दांत करणे कठीण आहे. रखुमादेवीच्या पतीचे नामस्मरण करणाऱ्या अशा संतांच्या चरणी माझे मन सदैव स्थिर राहो.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
संत भेटती आजि मज । तेणें मी झालों चतुर्भुज । दोन्ही भुजा स्थूळीं सहज । दोन्ही सूक्ष्मीं वाढल्या ॥१॥
आलिंगनें सुख वाटें । प्रेम चिदानंदीं घोटें । हर्षें ब्रम्हांड उतटे । समूळ उठे मीपण ॥२॥
या संतासी भेटतां । हरे संसाराची व्यथा । पुढतां पुढती माथां । अखंडित ठेवीन ॥३॥
या संतांचें देणें । कल्पतरुहूनि दुणें । परिसा परीस अगाध देणें । चितामणी ठेंगणा ॥४॥
या संतांपरीस उदार । त्रिभुवनीं नाहीं थोर । मायबाप सहोदर । इष्टमित्र सोईरे ॥५॥
कृपाकटाक्षें न्याहाळिलें । आपुलें पदीं बैसविलें । बापरखुमादेविवरें विठ्ठलें । भक्तां दिधलें वरदान ॥६॥
आज मला संतांची भेट झाली आणि त्यामुळे मला परम आनंद झाला. संतांना मिठी मारल्याने ब्रह्मानंद मिळाला आणि माझा अहंकार पूर्णपणे गळून पडला. संतांच्या दर्शनाने संसाराचे सर्व दुःख नष्ट होते, म्हणूनच मी त्यांच्या चरणी वारंवार डोके ठेवीन. संतांची कृपा कल्पवृक्ष, परीस किंवा चिंतामणीपेक्षाही महान आहे. जगात संतांइतका उदार आणि कृपाळू दुसरा कोणीही नाही.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
अकार उकार मकार करिती हा विचार । परि विठ्ठल अपरंपार न कळे रया ॥१॥
संताचे संगतीं प्रेमाचा कल्लोळ । आनंदें गोपाळ माजी खेळे ॥२॥
भाळे भाळे भक्त गाताती साबडे । त्यांचें प्रेम आवडे विठोबासी ॥३॥
बापरखुमादेविवरु परब्रम्ह पुतळा । तेथील हे कळा निवृत्ति जाणे ॥४॥
अ, उ, म या अक्षरांचा किंवा ओंकाराचा विचार करूनही ज्या विठ्ठलाचा पार लागत नाही, तो विठ्ठल संतांच्या संगतीत प्रेमाने प्रकट होतो. निष्पाप आणि साध्या भक्तांचे निष्कपट प्रेम विठ्ठलाला अत्यंत आवडते. हा विठ्ठल प्रत्यक्ष परब्रह्माची मूर्ती आहे आणि हे रहस्य केवळ निवृत्तीनाथ जाणतात.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
पूर्वजन्मीं सुकृतें थोर केलीं । तीं मज आजि फ़ळासि आलीं ॥१॥
परमानंदु आजि मानसीं । भेटी झाली या संतासी ॥२॥
मायबाप बंधु सखे सोयरे । यांतें भेटावया मन न धरे ॥३॥
एकएका तीर्थहूनी आगळें । तयामाजी परब्रह्म सांवळे ॥४॥
निर्धनासी धनलाभु झाला । जैसा अचेतनीं प्राण प्रगटला ॥५॥
वत्स बिघडलिया धेनु भेटली । जैसी कुरंगिणी पाडसा मिनली ॥६॥
हें पियुषा परतें गोड वाटत । पंढरीयाचे भक्त भेटत ॥७॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठले । संत भेटतां भव दु:ख फ़िटलें ॥८॥
माझ्या पूर्वजन्मीच्या चांगल्या कर्मांचे फळ आज मला मिळाले आहे, कारण मला संतांची भेट झाली आहे. गरीब माणसाला धन मिळावे किंवा निष्प्राण शरीरात प्राण यावेत, तसाच आनंद मला संतांच्या दर्शनाने झाला आहे. गाय आणि पाडसाच्या भेटीप्रमाणेच हा संतसंग अमृतापेक्षाही गोड वाटत आहे. संतांच्या भेटीमुळे संसारातील सर्व दुःखे दूर झाली आहेत.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
उंच पताका झळकती । टाळ मृदंग वाजंती । आनंदे प्रेमें गर्जती । भद्र जाती विठ्ठलाचे ॥१॥
आले हरिचे विनट । वीर विठ्ठलाचे सुभट । भेणें जाहले दिप्पट । पळती थाट दोषांचे ॥२॥
तुळसीमाळा शोभती कंठीं । गोपीचंदनाच्या उटी । सहस्त्र विघ्नें लक्ष कोटी । बारा वाटा पळताती ॥३॥
सतत कृष्णमूर्ति सांवळी । खेळे हृदयकमळीं । शांति क्षमा तया जवळी । जीवें भावें अनुसरल्या ॥४॥
सहस्त्र नामाचें हतियार । शंखचक्राचे शृंगार । अति बळ वैराग्याचें थोर । केला मार षडूवर्गा ॥५॥
ऎसे एकांग वीर । विठ्ठल रायाचे डिंगर । बापरखुमादेविवर । तिहीं निर्धारीं जोडीला ॥६॥
गगनात पताका फडकत आहेत, टाळ-मृदंग वाजत आहेत आणि विठ्ठलाचे भक्त प्रेमाने जयघोष करत आहेत. विठ्ठलाचे हे शूर वारकरी आलेले पाहून सर्व पापे आणि दोष भीतीने पळून जातात. ज्यांच्या गळ्यात तुळशीची माळ आणि कपाळावर गोपीचंदनाचा टिळा आहे, त्यांच्यापासून हजारो विघ्ने दूर पळतात. विठ्ठलाच्या नामाचे शस्त्र हाती घेऊन या भक्तांनी काम, क्रोध इत्यादी सहा शत्रूंवर विजय मिळवला आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
कुंचे पताकांचे भार । आले वैष्णव डिंगर । भेणें पळती यमाकिंकर । नामें अंबर गर्जतसे ॥१॥
आले हरिदासांचे थाट । कळिकाळा नाहीं वाट । विठ्ठलनामें करिती बोभाट । भक्ता वाट सांपडली ॥२॥
टाळ घोळ चिपळिया नाद । दिंडी पताका मकरंद । नाना बागडियाचे छंद । कवच अभेद नामाचें ॥३॥
वैष्णव चालिले गर्जत । महावीर ते अदूभुत । पुढें यमदूत पळत । पुरला अंत महादोषा ॥४॥
निवृत्ति संत हा सोपान । महावैष्णव कठीण । मुक्ताबाई तेथें आपण । नारायण जपतसे ॥५॥
ज्ञानदेव वैष्णव मोठा । विठ्ठनामें मुक्तपेठा । स्नान दान घडे श्रेष्ठा । वैकुंठवाटा संत गेले ॥६॥
हातात पताका घेऊन वैष्णव भक्त आले आहेत, ज्यांच्या नामाच्या गर्जनाने आकाश दुमदुमून गेले आहे आणि यमदूत भीतीने पळून जात आहेत. हरिदासांच्या या समुदायामुळे कलीकाळाचा प्रभाव संपला आहे. टाळ आणि चिपळ्यांच्या तालावर नाचणारे हे भक्त नामाचे अभेद्य कवच घालून निघाले आहेत. निवृत्तीनाथ, सोपानदेव, मुक्ताबाई आणि ज्ञानेश्वर महाराज या महान संतांच्या संगतीत विठ्ठलनामाचा गजर करत सर्व भक्त वैकुंठाच्या मार्गाने चालले आहेत.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
काय करिसी सकळ देवांचे वैभव विलास । माझिया स्वामीविण ते अवघे ते उद्वस रया ॥१॥
तपन त्या कमळा कमळीं विकासु । सुकवी मयंकु काय करिसी सुधांशु ॥२॥
साताहि वारांचे दिवसु एकियाचि सुरिजे । तैसें सर्वीं सर्वपण माजीये न श्रीराजे ॥३॥
सर्वज्ञ सुंदर देव होतुकां भलतैसे । परि जडातें चेष्टविते आणिकां पैं नसे ॥४॥
जया नांव नाहीं रुप चिन्ह कांहीं । नाम रुप चिन्ह स्वयेंचि पाहीं ॥५॥
बापरखुमादेविवरु आहे तैसाचि पुरे । काय करिसी आणिकां देवांचीं गोवारें रया ॥६॥
माझ्या विठ्ठलाशिवाय इतर देवांचे वैभव आणि विलास हे सर्व व्यर्थ आणि ओसाड आहे. सूर्यामुळेच कमळ फुलते, चंद्राच्या प्रकाशाने ते फुलत नाही. आठवड्याचे सातही दिवस जसे एका सूर्यामुळेच चालतात, तसेच जगातील सर्व गोष्टींना चेतना देणारा केवळ माझा श्रीविठ्ठलच आहे. ज्याला कोणतेही नाव, रूप किंवा चिन्ह नाही, तोच सर्व रूपात नटलेला आहे. रखुमादेवीचा पती विठ्ठल जसा आहे तसाच मला पुरेसा आहे, इतर देवतांच्या भानगडीत मला पडायचे नाही.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
रुणुझुणु रुणुझुणु रे भ्रमरा । सांडीं तूं अवगुणु रे भ्रमरा ॥१॥
चरण कमळद्ळु रे भ्रमरा । भोगीं तुं निच्श्रळु रे भ्रमरा ॥२॥
सुमन सुगंध रे भोंवरा । परिमळ विदूगदु रे भोंवरा ॥३॥
सौभाग्य सुंदरुं रे भ्रमरा । बापरखुमादेविवरु रे भ्रमरा ॥४॥
हे मनरूपी भ्रमरा, तू तुझा चंचलपणा सोडून दे. तू विठ्ठलाच्या चरणकमलांवर स्थिर हो आणि तेथील भक्तीचा आनंद घे. रखुमादेवीचा पती विठ्ठल हा अत्यंत सुंदर आणि सौभाग्याचा दाता आहे, त्याच्याच चरणांचा सुवास तू घे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
आकार स्थुळ नाशिवंत । हें तरी जाईल भुमिआंत । तयावरी हरि चालत । तेणें होईल कृतकृत्य ॥१॥
देह जावो अथवा राहो । पांडुरंगीं दृढ भावो ॥२॥
दूजा गुण आपीं मिळे । तरी मी होईन गंगाजळे । हरि अभिषेक अनुदिनीं । सुखें सर्वांगावरी खेळे ॥३॥
तिजा गुण तेजरुप । तरि मी होईन महदीप । हरि रंगणीं दीपमाळा । दीप उजळीन समीप ॥४॥
वायु व्यापक चौथा गुण । तरि मी विंजणा होईन । हरि अष्टांगें निववीन । ऎशा दृढ धरीन खुणा ॥५॥
आकाश पांचवा गुण । तरी मी प्रासादीं राहेन । बापरखुमादेविवरा । अखंड तुझें अनुसंधान ॥६॥
हे स्थूल शरीर नाशवंत असून मातीत मिसळणार आहे, पण त्यावर जर हरि चालला तर ते धन्य होईल. देह राहो अथवा जावो, माझा भाव पांडुरंगाच्या ठायी दृढ आहे. मी जल होऊन देवाला अभिषेक करीन, तेज होऊन देवापुढे दीप उजळवीन, वायू होऊन देवाला वारा घालीन आणि आकाश होऊन देवाच्या मंदिरात राहीन. माझी एकच इच्छा आहे की रखुमादेवीच्या पतीचे सतत चिंतन घडत राहो.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
निमिष नलगे मन वेधितां । येवढी तुझी स्वरुपता ॥१॥
विठोबा नेणॊ कैसी भेटी । उरणें नाहीं जीवेसाठीं ॥२॥
उरणें उपाधि कारणें । तें तों नेमिलें दर्शनें ॥३॥
निवृत्तिदासा वेगळें । सांगावया नाहीं उरलें ॥४॥
हे विठ्ठला, तुझे रूप एवढे मोहक आहे की क्षणार्धात मन त्यात गुंतून जाते. तुझी भेट कशी झाली हे मला समजलेच नाही, कारण दर्शनानंतर माझे वेगळे अस्तित्व किंवा उरलीसुरली उपाधीच संपून गेली. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की निवृत्तीनाथांच्या कृपेने आता वेगळे काही सांगण्याचे उरलेले नाही.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
पैल तो गे काऊ कोकताहे । शकुन गे माये सांगतसे ॥१॥
उडरे उडरे काऊ तुझे सोन्यानें मढीन पाऊ । पाहुणे पंढरीराऊ घरां कैं येती ॥२॥
दहिभाताची उंडी लावीन तुझ्या तोंडीं । जीवापढीये त्याची गोडी सांग वेगीं ॥३॥
दुधें भरुनी वाटी लावीन तुझे ओठीं । सत्य सांगें गोठी विठो येईल काई ॥४॥
आंबया डाहाळीं फ़ळें चुंबीं रसाळीं । आजिचे रे काळीं शकुन सांगें ॥५॥
ज्ञानदेव म्हणे जाणिजे ये खुणे । भेटती पंढरीराणे शकुन सांगे ॥६॥
पैलतीरी कावळा ओरडत आहे आणि चांगला शकुन सांगत आहे. हे कावळ्या, तू उडून जा आणि पंढरीचा राजा विठ्ठल माझ्या घरी कधी येईल ते सांग. तू शुभ बातमी सांगितलीस तर मी तुझे पाय सोन्याने मढवीन, तुला दही-भात आणि दुधाची वाटी खाऊ घालीन. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की या शकुनावरून आज पंढरीनाथ नक्की भेटतील.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
कान्होबा तुझी घोंगडी चांगली । आम्हांसी कां दिली वांगली रे ॥धृ॥
स्वगत सच्चिदानंद मिळोनी शुद्ध सत्त्व गुण विणली रे । षडूगुण गोंडे रत्नजडित तुज श्यामसुन्दरा शोभली रे ॥१॥
काम कर्म अविद्या त्रिगुण पंचभुतांनी विणली रे । रक्त रेतु दुर्गंधी जंतु नरक मुतानें भरली रे ॥२॥
षडूविकार षडूवैरी मिळोनी तापत्रयानें विणली रे । नवा ठायीं फ़ाटूनि गेली ती त्वां आम्हांसि दिधली रे ॥३॥
ॠषी मुनी ध्यातां मुखीं नाम गातां संदेहवृत्ती विणली रे । बापरखुमादेविवरु विठ्ठलें त्वत्पदीं वृत्ति मुरली रे ॥४॥
हे कृष्णा, तुझी घोंगडी (सच्चिदानंद रूप) अत्यंत श्रेष्ठ आहे आणि ती तुझ्या सुंदर रूपाला शोभून दिसते. पण आम्हाला मात्र तू काम, क्रोध, त्रिगुण आणि पंचमहाभूतांनी बनलेली, नऊ ठिकाणी फाटलेली (मानवी देहरूपी) वाईट घोंगडी दिली आहेस. परंतु ऋषी-मुनींप्रमाणे तुझे नामस्मरण केल्यावर मनातील सर्व संशय दूर होतो आणि आमची वृत्ती तुझ्या चरणी लीन होते.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
यम नियम पाप पुन्य आम्हांसी । आपण भलतेंचि करिसी । तुझिया थोरपणा बिहुनि असावें कवणें शंकावें रायासी । प्रत्यक्ष जगीं बाटली नारी तिचें स्मरण लोकांसी । पुराणी डांगोरा पिटिताती हें पतिव्रतापण तयेसी रया ॥१॥
आवडे तें करिसी देवा कवण करी तुझा हेवा रे ॥धृ॥
बहुता परी उणें एकिजे पांडवा सांगों या गोष्टी । पांचांपासुनि जन्मले पांचैजण एक पत्नीच्या पोटीं । गोत्र वधु करुनि राज्य करिती विश्र्वासी वंद्य शेवटीं । जनमेजया ऎसें बोलिला सत्य तो पापिया झाला कुष्टी ॥२॥
प्राण जाई तंव बोभाईला तुज । पतन तया दशरथा । गणिका एक पाखिरु पोखिलें होतें पाचरिलें प्राण जातां । कीं तयेसी ऊर्ध्वगति ऎसीं बोलतीं पुराणें . कासया न मिळे पाहतां । बोलणें खुंटलें तुजपासी देवा वेव्हारु नाहीं सर्वथा ॥३॥
तपाचा जो राशी पुण्यपणें थोर । तीर्थरुप सर्वां तीर्थां मंत्राचा अवतार । देव आणि शक्ति सुर्य तैसा विचारितां । तो मांडव्य ऋषि वाहिला सुळी एक ऊ जाला वधितां । पुत्रा पाचारिलें पापिये दुर्जनें तो वैकुंठी अजामेळु सरतारे रे ॥४॥
यज्ञमुखीं अवदानें देती त्या करिसी वांकडें तोंड । लोणी चोरावया जासी घरोघरी उघडिसी त्यांचीं कवाडें । छप्पन्न कोटी यादव संगति हे तुझे ते त्वां केले शापावरपडे । कोळियानें तुज विंधिलें पायीं त्यासी सायज्जता कोडें रया ॥५॥
अष्टांगयोगें शरीर दंडिलें तुजलागी झालीं पिसी । पुत्रदारा धन सांडुनियां जन हिंडताती वनवासी । गाती वाती पूजिती तूतें त्यांसी निजपद सायासीं । विष पाजुं आली पुतना राक्षसी सायुज्जता देणें तियेसि रया ॥६॥
वारया मोट बांधेल कोण आकाशासि कुंप कायसा । सुर्यापूढें दिवा लाऊनियां चालणें वाउअगाची शिण जैसा । विचित्र तुझें रुप अव्हेरुन जासी सर्वेशा ॥ ज्ञानदेव म्हणे देवाधिदेवा । जन भांबाविला ऎसा मावा रया ॥७॥
हे देवा, तू तुझ्या इच्छेने काहीही करतोस, तुला विचारणारे कोणी नाही. तू अहल्येचा उद्धार केलास, पांडवांचे रक्षण केलेस आणि अजामिळ व पुतनेसारख्या पापी जीवांनाही मुक्ती दिलीस. मोठे तपस्वी कष्टाने मोक्ष मिळवतात, पण तू भक्ती करणाऱ्या साध्या लोकांना सहज आत्मसात करतोस. वारा बांधणे किंवा आकाशाला कुंपण घालणे जसे अशक्य आहे, तसेच तुझी लीला समजणे कठीण आहे. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की तुझ्या या अद्भुत मायेने संपूर्ण जग मोहित झाले आहे.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
परियेसी गव्हारा सादर । कर्मे निर्वंश झाले सगर । भिल्लें विंधिले शारंगधर । झाला पुरंदर सहस्त्रनयन ॥१॥
कर्मे मन्मथ झालासे राख । कर्मे चंद्रासि घडला दोष । कर्मे भार वाहती कूर्म शेष । कर्में खरमुख ब्रह्म देखा ॥२॥
कर्में वासुकी लंके दिवटा । कर्मेंहनुमंताउदरी कांसोटा । कर्में शकुदेव गर्मी कष्टा । पाताळ वाटा बळी गेला ॥३॥
कर्मे दशरथ वियोगे मेला । कर्में श्रीराम वनवासा गेला । कर्में रावण क्षयो पावला । वियोग घडलासीतादेवी ॥४॥
कर्में दुर्योधनादि रणीं नासले । कर्में पाडंव महापंथे गेले । कर्में सिंधु जळ शोषिलें । नहुष झाला सर्प देखा ॥५॥
कर्मातें शुभ मानी आपण । किती पळसी कर्माभेण । बापरखुमादेविवरा विठ्ठला शरण । केलीं कर्में निवारी नारायण ॥६॥
हे अज्ञानी माणसा, कर्माची गती ऐक. कर्मामुळे सगरराजांचा वंश संपला, श्रीकृष्णाला बाण लागला आणि इंद्राला हजार डोळे मिळाले. कर्मामुळे मदन भस्म झाला, चंद्राला डाग लागला आणि श्रीरामाला वनवास भोगावा लागला. कर्माच्या भीतीपासून तू कुठे पळून जाणार? या सर्व कर्मांच्या बंधनातून केवळ रखुमादेवीचा पती विठ्ठलच तुला सोडवू शकतो, म्हणून त्याला शरण जा.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
उपजोनि संसारी आपुला आपण वैरी । मी माझें शरीरीं घेऊनि ठेला । या देहातें म्हणे मी पुत्र दारा धन माझें । परि काळाचें हें खाजें ऎसें नेणतु गेला ॥१॥
कामक्रोधमद मत्सराचेनि गुणें । बांधला आपण नेणे भ्रमित जैसा । मिथ्या मोह फ़ांसा शुक नळिके जैसा । मुक्त परि अपैसा पळों नेणे ॥२॥
जळचरु आमिष गिळी जैसा कां लागलासे गळीं । आपआपणापें तळमळी । सुटिका नाहीं तैसें आरंभीं विषयसुख गोड वाटे इद्रियां । फ़ळपाकीं पापिया दु:ख भोगी ॥३॥
राखोंडी फ़ुंकिता दिप नलगे जयापरी । तैसा शद्ध ब्रम्हकुसरी ज्ञान न पवे । व्रत तप दान तीर्थ भजन वेंचिलें । पोटा दंभाच्या खटपटा सिणतु गेला ॥४॥
मृगजळाची नदी दुरुनी देखोनि धावें । परि गंगोदक न पवे तान्हेंला जैसा । तैसें विषयसुख नव्हेचि हित । दु:ख भोगितो बहुत परि सावधान नव्हे ॥५॥
परतोनि न पाहे धांवतो सैरा । करितो येरझारा संसरींच्या । ज्ञानदेव म्हणे बहुतां जन्मांचा अभ्यासु । तरीच होय सौरसु परब्रम्हीं ॥६॥
माणूस संसारात जन्माला येऊन 'मी आणि माझे' या अहंकाराने स्वतःचाच वैरी बनतो. हा देह, धन आणि कुटुंब काळाचे भक्ष्य आहे हे तो विसरतो. काम-क्रोध आणि विषयांच्या मोहात अडकून तो सुखाच्या शोधात फिरतो, पण शेवटी त्याला दुःखच मिळते. राख फुंकून जसा दिवा लागत नाही, तसे दंभ आणि दिखाव्याने ज्ञान मिळत नाही. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की अनेक जन्मांच्या साधनेनेच परब्रह्माचा खरा आनंद प्राप्त होतो.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
नाम प्रल्हाद उच्चारी तया सोडवी नरहरी । उचलुनि घेतला कडियेवरी । भक्त सुखें निवाला ॥१॥
नाम बरवया बरवंट । नाम पवित्र आणि चोखट । नाम स्मरे निळकंठ । निजसुखें निवाला ॥२॥
जें धुरुसी आठवलें । तेंचि उपमन्यें घोकीलें । तेंचि गजेंद्रा लाधलें । हित झालें तयाचें ॥३॥
नाम स्मरे अजामेळ । महापातकी चांडाळ । नामें झालासे सोज्वळ । आपणांसहित निवाला ॥४॥
वाटपाडा कोळीकु । नाम स्मरे तो वाल्मीकु । नामें उद्धरिले तिन्ही लोकु । आपणांसहित निवाला ॥५॥
ऎसे अनंत अपार । नामें तरलें चराचर । नाम पवित्र आणि परिकर । रखुमादेविवराचें ॥६॥
प्रल्हादाने नामाचा उच्चार केला म्हणून नरहरीने त्याला वाचवून मांडीवर घेतले. हे नाम अत्यंत पवित्र आहे, ज्याचे स्मरण खुद्द शंकर करतात. ध्रुव, उपमन्यू, गजेंद्र, अजामिळ आणि वाल्मिकी कोळी या सर्वांचा उद्धार केवळ या नामाच्या जपानेच झाला. विठ्ठलाचे हे नाम अत्यंत पवित्र असून त्याने अनंत जीव संसारपार झाले आहेत.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
अंडज जारज स्वेदज उदुभिज आटे । हरिनाम नाटे तें बरवें ॥१॥
जें नाटे तें नाम चित्तीं । रखुमादेविपति श्रीविठ्ठलाचें ॥२॥
शरीर आटे संपत्ति आटे । हरि नाम नाटे तें बरवें ॥३॥
बापरखुमादेविवराचें नाम नाटें । युगें गेली परि उभा विटे ॥४॥
जगातील चारही खाणींतून जन्माला आलेले जीव, शरीर आणि संपत्ती यांचा नाश होतो, पण हरिनाम कधीही संपत नाही. रखुमादेवीच्या पतीचे हे विठ्ठलनाम अविनाशी आहे. युगे उलटून गेली तरी हा विठ्ठल विटेवर उभा आहे आणि त्याचे नाम कायम सत्य आहे.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
सोनयाचा दिवस आजि अमृतें पाहाला । नाम आठवितां रुपीं प्रगट पैं झाला ॥१॥
गोपाळा रे तुझें ध्यान लागो मना । आनु न विसंबे हरि जगत्रजीवना ॥२॥
तनुमनु शरण विनटलों तुझ्या पायीं । बापरखुमादेविवरावांचुनी आनु नेणें कांही ॥३॥
आजचा दिवस सोन्याचा आहे कारण मला अमृतासारखा विठ्ठल आठवला आणि नाम घेताच तो रूपाने प्रकट झाला. हे गोपाळा, माझे मन सतत तुझ्या ध्यानात राहो. मी काया-वाचा-मनाने तुझ्या चरणी शरण आलो आहे आणि विठ्ठलाशिवाय मला दुसरे काहीही ठाऊक नाही.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
जें शुंभुनें धरेलें मानसीं । तेंचि उपदेशिलें गिरीजेसी ॥१॥
नाम बरवें बरवें । निज मानसीं धरावें ॥२॥
गंगोदकाहुनि निकें । गोडी अमृत झालें फ़िकें ॥३॥
शीतळ चंदनाहुनि वरतें । सुंदर सोनियाहूनि परतें ॥४॥
भुक्तिमुक्ति दायक । भवबंधन मोचक ॥५॥
बापरखुमादेविवरें । सुलभ नाम दिधलें सोपारें ॥६॥
शंकराने ज्या नामाचे हृदयात चिंतन केले आणि पार्वतीला उपदेश केला, ते रामनाम/विठ्ठलनाम अत्यंत श्रेष्ठ आहे. हे नाम गंगेच्या पाण्यापेक्षा पवित्र, अमृतापेक्षा गोड, चंदनापेक्षा शीतल आणि सोन्यापेक्षा मोलाचे आहे. हे नाम भोग आणि मोक्ष देणारे असून संसारातून मुक्त करणारे आहे. विठ्ठलाने हे नाम प्रत्येकासाठी अगदी सोपे करून दिले आहे.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
कर्म आणि धर्म आचरिजे जयालागीं । साधक शिणले साधन साधितां अभागी ॥१॥
गोड तुझें नाम विठोबा आवडतें मज । दुजें उच्चारितें मना येत असे लाज ॥२॥
भुक्ति आणि मुक्ति नामापासीं प्रत्यक्ष । चार्‍ही वेद साहिं शास्त्रें देताती साक्ष ॥३॥
काया वाचा चित्त चरणीं ठेवलें गहाण । बापरखुमादेविवरा विठ्ठलाची आण ॥४॥
अनेक साधक कर्म-धर्म आणि कठीण साधने करून थकले, पण मला मात्र तुझे नाम अत्यंत गोड आणि आवडते वाटते. विठ्ठलाच्या नावाशिवाय दुसरे काही बोलताना मला लाज वाटते. नामाच्या ठायीच मुक्ती आणि सर्व सुख आहे, अशी साक्ष वेद आणि शास्त्रे देतात. मी माझे शरीर, मन आणि वाणी विठ्ठलाच्या चरणी पूर्णपणे अर्पण केली आहे.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
अशौचिया जपो नये । आणिकतें ऎको नये । ऎसिया मंत्रातें जग बिहे । त्यांचे फ़ळ थोडें परि क्षोभणें बहु । ऎसा मंत्राराज नव्हेरे रे ॥१॥
नारायण नाम नारायण नाम । नारायण नाम म्हण कारे ॥२॥
बाह्य उभारावी त्यावरी काहाळ लावावी । गातिया ऎकातिया उणीव येवों नेदावी । उत्तमापासूनि अंत्यजवरी । मुक्तीची सेल मागाविरे रे ॥३॥
काय कराल यागें न सिणावें योगें हें तों व्यसनची वाउगें । नरहरि नरहरि उदंड वाचा म्हणाल तरि कळिकाळ राहेल उगेरे ॥४॥
चरणीं गंगा जन्मली अहिल्या उद्धरली नामें प्रतिष्ठा पावली गिरिजा । सकळिकां साधना वरिष्ठ हें नाम मा मनीं भाव न धरीं दुजारे रे ॥५॥
तीर्थी भजिजाल अमरीं पूजिजाल तुमचिया भावासारिखा देवो होईल । बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु तुमचा ऋणवई म्हणता नलजरें रें ॥६॥
इतर मंत्रांचे अनेक कडक नियम असतात, पण नारायण नाम हा असा मंत्रराज आहे ज्याला कसलेही नियम नाहीत. हे लोकांनो, निसंकोचपणे नारायण नाम घ्या. यज्ञ किंवा योगाच्या त्रासात पडू नका, फक्त जिभेने हरिनाम घ्या म्हणजे काळ शांत होईल. हे नाम सर्व साधनांमध्ये श्रेष्ठ आहे, त्यामुळे मनात इतर कोणताही भाव न धरता विठ्ठलाचे नामस्मरण करा, विठ्ठल स्वतः तुमचा ऋणी होईल.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
पांचासहित लयातीत झालियें वो । प्रेमभक्ति अनुसरलें काळ्या रुपासी ॥१॥
ठायींचाचि काळा अनादि बहु काळा । म्हणोनि वेदा चाळा लाविला गे माये ॥२॥
बापरखुमादेविवरें जन्मावेगळें केलें । म्हणोनि भाज झालें बाईये वो ॥३॥
पंचमहाभूतांच्या पलीकडे जाऊन मी श्रीकृष्णाच्या सावळ्या रूपाच्या प्रेमभक्तीत लीन झाले आहे. तो परमात्मा अनादी काळापासून सावळा आहे आणि त्याने वेदांनाही मोहितात टाकले आहे. विठ्ठलाने मला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त केले आहे आणि मी त्याच्या रूपात रंगून गेले आहे.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
आपुलेनि भारें श्रीरंगी डोलत गेलें । तंव अवचितें पांचारिलें पाठिमोरें ॥१॥
चैतन्य चोरलें माझे चैतन्य चोरिलें । अवघें पारुषलें दीन देहें ॥२॥
बापरखुमादेविवरु दीनानाथ भेटला । विठ्ठलीं विठ्ठल झाला देह माझा ॥३॥
मी माझ्याच आनंदात विठ्ठलाच्या ध्यानात मग्न होऊन चालले होते, तितक्यात देवाने मला मागून हाक मारली. त्या भेटीत त्याने माझे चित्त आणि चैतन्यच चोरून नेले. दीनांचा नाथ असलेला विठ्ठल मला भेटला आणि माझा देह पूर्णपणे विठ्ठलमय झाला.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
निरखित निरखित गेलिये । पाहे तंव तन्मय झालिये ॥१॥
उन्मनीं मन निवालें । सांवळें परब्रह्म भासलें ॥२॥
रुप येवोनियां डोळां बैसलें । पाहे तंव परब्रह्म अवतरलें ॥३॥
बापरखुमादेविवरें विठ्ठलें । मुस ओतुनियां मेण सांडिलें ॥४॥
विठ्ठलाच्या रूपाकडे सतत पाहता पाहता मी त्याच्यात तन्मय होऊन गेले. माझे मन उन्मनी अवस्थेत शांत झाले आणि सावळ्या परब्रह्माचा अनुभव आला. ते रूप माझ्या डोळ्यांत साठवले आणि विठ्ठलाने मला स्वतःच्या साच्यात ओतून पूर्णपणे आत्मरूप करून घेतले.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
आजि संसार सुफ़ळ झाला गे माये । देखियेले पाय विठोबाचे ॥१॥
तो मज व्हावा तो मज व्हावा । वेळोवेळां व्हावा पांडुरंग ॥२॥
बापरखुमादेविवरु न विसंबे सर्वथा । निवृत्तीने तत्त्वतां सांगितलें ॥३॥
हे माये, आज विठोबाचे पाय पाहिल्यामुळे माझा संसार यशस्वी आणि धन्य झाला आहे. मला पुन्हा पुन्हा हाच पांडुरंग मिळावा. निवृत्तीनाथ महाराजांनी मला हेच अंतिम सत्य सांगितले आहे की विठ्ठलाला कधीही विसरू नये.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
श्रीगुरुसारिखा असतां पाठीराखा । इतरांचा लेखा कोण करी ॥१॥
राजयाची कांता काय भीक मागे । मनाचियां जोगे सिद्धी पावे ॥२॥
कल्पतरु तळवटीं जो कोणी बैसला । काय वाणी त्याला सांगिजो जी ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे तरलों तरलों । आतां उद्धरिलों गुरुकृपे ॥४॥
श्रीगुरूंसारखा समर्थ पाठीराखा पाठीशी असताना दुसऱ्या कोणाची पर्वा कशाला करायची? राजाची राणी कधी भीक मागेल का? तिला हवी ती गोष्ट सहज मिळते. कल्पवृक्षाखाली बसलेल्या माणसाला कशाचीही कमतरता भासत नाही. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की गुरूंच्या कृपेने माझा उद्धार झाला आहे आणि मी संसार पार केला आहे.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
इवलेसें रोप लावियेलें द्वारी । त्याचा वेलु गेला गगनावरी ॥१॥
मोगरा फ़ुलला मोगरा फ़ुलला । फ़ुलें वेचितां अति भारु कळियासि आला ॥२॥
मनाचिये गुंतीं गुफ़ियेला शेला । बापरखुमादेविवरु विठ्ठलीं अर्पिला ॥३॥
दारात लावले मोगऱ्याचे छोटेसे रोप आता गगनाएवढे मोठे झाले आहे आणि त्याला खूप मोगऱ्याची फुले फुलली आहेत. ही फुले वेचताना कळ्यांचा भार कमी होत नाही. मी माझ्या मनाच्या धाग्यांनी विणलेला हा भक्तीचा शेला रखुमादेवीच्या पती विठ्ठलाच्या चरणी अर्पण केला आहे.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
माझ्या जीवींची आवडी । पंढरपुरा नेईन गुढी ॥१॥
पांडुरंगी मन रंगलें । गोविंदाचे गुणीं वेधिलें ॥२॥
जागृती स्वप्न सुषुप्ति नाठवे । पाहतां रुप आनंदी आनंद साठवे ॥३॥
बापरखुमादेविवरु सगुण निर्गुण । रुप विटेवरी दाविली खुण ॥४॥
माझ्या जीवाची एकच आवड आहे ती म्हणजे पंढरपूरला जाऊन भक्तीची गुढी उभारायची. माझे मन पांडुरंगाच्या रूपात रंगले आहे. आता जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांचा विसर पडला आहे आणि विठ्ठलाचे रूप पाहून मनात आनंद मावत नाही. सगुण आणि निर्गुण असणाऱ्या विठ्ठलाने विटेवर उभे राहून तीच खूण दाखवली आहे.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
तुझी सेवा करीन मनोभावें वो । माझें मन गोविंदी रंगलें वो ॥१॥
नवसिये नवसिये नवसिये वो । पंढरीचे दैवते विठ्ठले नवसिये वो ॥२॥
बापरखुमादेविवरे विठ्ठले वो । चित्त चैतन्य चोरुनि नेलें वो ॥३॥
माझे मन गोविंदाच्या भक्तीत पूर्णपणे रंगले आहे, मी मनापासून तुझी सेवा करीन. पंढरपूरचा विठ्ठल हेच माझे नवसाचे दैवत आहे. त्या विठ्ठलाने माझे चित्त आणि चैतन्य पूर्णपणे चोरून नेले आहे.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
तुं माझा स्वामी मी तुझा रंक । पाहतां न दिसे वेगळिक ॥१॥
मी तूं पण जाऊं दे दूरी । एकचि घोंगडें पाघरुं हरि ॥२॥
रखुमादेविवरा विठ्ठलराया । लागेन मी पायां वेळोवेळां ॥३॥
हे देवा, तू माझा स्वामी आहेस आणि मी तुझा सेवक आहे, पण बारकाईने पाहिले तर आपल्यात काहीही फरक दिसत नाही. आपला 'मी आणि तू' असा भेद निघून जाऊ दे आणि आपण एकच अभेद भाव ओढूया. रखुमादेवीच्या पती विठ्ठला, मी तुझ्या चरणी वारंवार डोके ठेवीन.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
वाराणसी यात्रे जाईन । प्रयाग तीर्थ पाहीन । त्रिवेणीय स्नान करीन । परी मी वीट नव्हेन ॥१॥
विठोबा पायींची वीट । मी कई बा होईन ॥२॥
गोदावरी यात्रे जाईन । बारा वरुषाचें फ़ळ लाहीन । अब्जक तीर्थी स्नान करीन । परी मी वीट नव्हेन ॥३॥
मल्लिकार्जुन यात्रे जाईन । श्रीशैल्य शिखर पाहीन । पाताळगंगे स्नान करीन । परी मी वीट नव्हेन ॥४॥
मातापुर यात्रे जाईन । सह्याद्री पर्वत पाहीन । गहनगंगे स्नान करीन । परी मी वीट नव्हेन ॥५॥
कोल्हापुरीं यात्रे जाईन । महालक्ष्मी पाहीन । विशाळ तीर्थी स्नान करीन । परी मी वीट नव्हेन ॥६॥
एका अंगुष्ठीं तप करीन । पृथ्वी पात्रचि लाहीन । देह कर्वतीं देईन । परी मी वीट नव्हेन ॥७॥
बहुता पुण्याच्या सायासीं । चरण जोडले विटेसी । निवृत्तिदासु म्हणे परियेसी । परी मी वीट नव्हेन ॥८॥
मी काशी, प्रयाग, गोदावरी, श्रीशैल्य, माहूर, कोल्हापूर अशा सर्व तीर्थयात्रा करीन किंवा कडक तपश्चर्या करीन, पण तरीही मला विठ्ठलाच्या पायांखाली असणाऱ्या त्या धन्य विटेची पायरी गाठता येणार नाही. पांडुरंगाच्या चरणांना स्पर्श करणाऱ्या त्या विटेचे भाग्य मला कधी लाभेल का, असा विचार निवृत्तीनाथ महाराजांचे शिष्य ज्ञानेश्वर करतात.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
जोडोनियां जोडी जेणें हुंडारिली दुरी । भिकेची आवडी तया नावडे पंढरी ॥१॥
करंटे कपाळ ज्याचें नाम नये वाचे । सदैव साभाग्य तोचि हरिरंगी नाचे ॥२॥
आपण न करी यात्रा दुजियासि जावो नेदी । विषयाचा लंपट शिकवी कुविद्या कुबुद्धी ॥३॥
ऎसें जे जन्मोनी नर भोगिती अधोर । न करिती तीर्थयात्रा तया नरकी बिढार ॥४॥
पुंडलीकें भक्तें तारिलें विश्र्वजनां । वैकुंठीची मूर्ति आणिली पंढरपूर पाटणा ॥५॥
काया वाचा मनें जीवें सर्वस्वें उदार । बापरखुमादेविवरा विठ्ठलाचा वारिकर ॥६॥
ज्याला विठ्ठलनामाचे श्रेष्ठ धन सोडून भिकेची आवड आहे, त्याला पंढरपूर आवडत नाही. ज्याच्या मुखात नाम येत नाही तो अभागी आहे, तर जो हरिरंगात नाचतो तोच खरा सुदैवी आहे. पुंडलिक भक्ताने संपूर्ण जगाचा उद्धार करण्यासाठी वैकुंठाची मूर्ती पंढरपुरात आणली. जो काया, वाचा आणि मनाने विठ्ठलाला शरण जातो, तोच खरा वारकरी होय.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
वाजतसे बोंब कोणी नायकती कानीं । हरि हरि न म्हणती तया थोर झाली हानी ॥१॥
उठा उठा जागा पाठीं भय आलें मोठें । पंढरीवांचुनि दुजा ठाव नाहीं कोठें ॥२॥
तापत्रय अग्नीचा लागला वोणवा । कवण रिघे आड कवण करी सावाधावा ॥३॥
देखोनि ऎकोनि एक अंध बहिर झाले । विषयाचे लंपट बांधोनि यमपुरीस नेले ॥४॥
आजा मेला पणजा मेला बाप मसणा नेला । देखत देखत नातु पणतु तोही तैसा झाला ॥५॥
व्याघ्र लासी भूतें हीं लागताती पाठीं । हरि भजन न करितां सकळें घालूं पाहे पोटीं ॥६॥
संतसंग धरा तुम्ही हरिभजन करा । पाठी लागलासे काळ दांत खातो करकरां ॥७॥
बापरखुमादेविवरा विठ्ठला शरण । भावें न रिघतां न चुके जन्ममरण ॥८॥
मी मोठ्याने सांगत आहे पण कोणी ऐकत नाही, जे हरिनाम घेत नाहीत त्यांचे खूप मोठे नुकसान होत आहे. उठा आणि जागे व्हा, काळ पाठीशी लागला आहे आणि पंढरीशिवाय दुसरे कोणतेही सुरक्षित ठिकाण नाही. आजोबा, पणजोबा आणि वडील डोळ्यांदेखत निघून गेले, तरीही माणूस विषयांच्या मोहात आंधळा झाला आहे. संतांचा संग धरा आणि हरिभजन करा, विठ्ठलाला शरण गेल्याशिवाय जन्म-मरणाचा फेरा चुकणार नाही.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
हे नव्हे आजिकालिचें । युगें अठ्ठाविसांचें । मज निर्धारितां साचें । हा मृत्युलोकुचि नव्हे । हाचि मानी रे निर्धारु । येर सांडि रे विचारु । जरी तुं पाहासी पराप्तरु । तरी तुं जाये पंढरीये ॥१॥
बाप तीर्थ पंढरी । भूवैकुंठ महीवरी । भक्त पुंडलिकाचें द्वारीं । कर कटावरी राहिला ॥२॥
कशी अयोध्या अवंती । कांची मथुरा माया गोमती । ऎसीं तीर्थे इत्यादिके आहेती । परि सरी न पवती ये पंढरी ॥३॥
हाचि मानि रे विश्र्वासु । येर सांडी रे हव्यासु । जरि तूं पाहासी वैकुंठवासु । तरि तूं जाये पंढरिये ॥४॥
आड वाहे भीमा । तारावया देह आत्मा । पैलथडीये परमात्मा । मध्यें राहिला पुंडलीक ॥५॥
या तिहींचे दरुशन । प्राण्या नाहीं जन्ममरण । पुनरपि आगमन । येथें बोलिलेंचि नाही ॥६॥
पंढरी म्हणजे भूवैकुंठ । ब्रह्म तंव उभेचि दिसताहे नीट । या हरिदासांसी वाळवंट । जागरणासी दिधलें ॥७॥
म्हणोनि करा करा रे क्षीरापति । नटा नटा कीर्तनवृत्ति । ते नर मोक्षातें पावती । ऎसें बोलती सुरनर ॥८॥
हें चोविसा मूर्तीचें उद्धरण । शिवसहस्त्रनामासी गहन । हेंचि हरिहराचें चिंतन । विश्र्ववंद्य हे मूर्तीतें ॥९॥
तो हा देवाधिदेव बरवा । पांडुरंग सदाशिवाचा निज ठेवा । बापरखुमादेविवरु पंचविसावा । चोविसा मूर्ति वेगळा ॥१०॥
पंढरपूरची महिमा ही आजची नसून अठ्ठावीस युगांपासूनची आहे. पंढरपूर हे पृथ्वीवरील प्रत्यक्ष वैकुंठ आहे. काशी, अयोध्या, मथुरा यांसारखी अनेक तीर्थे आहेत, पण पंढरपूरची बरोबरी कशानेही होऊ शकत नाही. भीमा नदी, पुंडलिक आणि विठ्ठल या तिन्हींचे दर्शन घेतल्यास जीवाला पुनर्जन्म उरत नाही. पंढरपुरातील वाळवंटात कीर्तन आणि विठ्ठलस्मरण करणारे भक्त थेट मोक्षाला जातात. हा पांडुरंग सर्व चोवीस मूर्तींपेक्षा वेगळा आणि शिवाचाही परम ठेवा आहे.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
तुज सगुण म्हणों कीं निर्गुण रे । सगुण निर्गुण एकु गोविंदुरे ॥१॥
अनमाने ना अनुमाने ना । श्रृति नेति नेति म्हणती गोविंदु रे ॥२॥
तुज स्थुळ म्हणों कीं सुक्ष्म रे । स्थूळ सूक्ष्म एकु गोविंदु रे ॥३॥
तुज आकारु म्हणों कीं निराकारु रे । आकारु निराकारु एकु गोविंदु रे ॥४॥
तुज दृश्य म्हणों कीं अदृश्य रे । दृश्य अदृश्य एकु गोविंदु रे ॥५॥
निवृत्ति प्रसादे ज्ञानदेव बोले । बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु रे ॥६॥
हे देवा, तुला सगुण म्हणावे की निर्गुण? तू तर सगुण आणि निर्गुण दोन्ही एकच गोविंद आहेस. वेद ज्याला 'नेति नेति' (हे ही नाही, ते ही नाही) म्हणतात, तो तू स्थूलही आहेस आणि सूक्ष्मही आहेस, आकारही आहेस आणि निराकारही आहेस. निवृत्तीनाथांच्या कृपेने ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की हा विठ्ठलच सर्व रूपात नटलेला आहे.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
सत्यज्ञानानंत गगनाचें प्रावर्ण । नाहीं रुप वर्ण गुण जेथें ॥१॥
तो हा रें श्रीहरि पाहिला डोळेभरी । पाहते पाहणें दुरी सारोनियां ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे ज्योतीची निज ज्योती । ती हे उभी मूर्ति विटेवरी ॥३॥
ज्या परमात्म्याला कोणतेही रूप, रंग किंवा गुण नाही आणि जो आकाशासारखा अनंत आहे, त्या श्रीहरीला मी आज डोळे भरून पाहिले आहे. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की जो सर्व ज्योतिंचा प्रकाश आहे, तोच परब्रह्म विठ्ठलाच्या रूपाने विटेवर उभा आहे.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
तुझी आण वाहीन गा देवराया । बहु आवडसि जिवांपासुनियां ॥१॥
कानडिया विठोबा कानडिया । बहु आवडसि जीवापासूनियां ॥२॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु राया । बहु आवडसि जीवांपासूनियां ॥३॥
हे देवराया विठ्ठला, मी तुझीच शपथ घेऊन सांगतो की तू मला माझ्या प्राणांपेक्षाही जास्त आवडतोस. हे कानड्या विठ्ठला, तू माझ्या जीवाला अत्यंत प्रिय आहेस.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
तृप्ती भुकेली काय करूं माये । जीवनीं जीवन कैसे तान्हेजत आहे ॥१॥
मन धालें परी न धाये । पुढत पुढती राजा विठ्ठलु पाहे ॥२॥
निरंजनीं अंजन लेइजेत आहे । आपुलें निधान कैसें आपणचि पाहे ॥३॥
निवृत्ति गार्हस्थ मांडलें आहे । निष्काम अपत्य प्रसवत जाये ॥४॥
त्रिभुवनी आनंदु न माये गे माये । आपे आपु परमानंदु वोसंडतु आहे ॥५॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठल गे माये । देहभाव सांडुनि भोगिजत आहे ॥६॥
विठ्ठलाच्या दर्शनाची ओढ अशी आहे की तृप्ती होऊनही मन पुन्हा पुन्हा विठ्ठलाला पाहू इच्छिते. आत्मज्ञानाचे अंजन डोळ्यात घातल्यावर स्वतःतील परमेश्वर स्वतःलाच दिसू लागतो. ब्रह्मानंदाचा असा पूर आला आहे की तिन्ही लोकांत आनंद मावत नाही. देहाचा अहंकार सोडून मी रखुमादेवीच्या पतीचा हा परम आनंद भोगत आहे.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
बरवा वो हरि बरवा वो । गोविंद गोपाळ गुण गरुवा वो ॥१॥
सांवळा वो हरि सांवळा वो । मदनमोहन कान्हो गोवळा वो ॥२॥
पाहतां वो परि पाहतां वो । ध्यान लागलें या चित्तां वो ॥३॥
पढिये वो हरि पढिये वो । बापरखुमादेविवरु घडिये वो ॥४॥
हा हरि अत्यंत सुंदर आणि गुणांनी श्रेष्ठ आहे. हा सावळा कृष्ण मदनमोहनासारखा मन मोहून घेणारा आहे. त्याला सतत पाहताना माझे चित्त त्याच्या ध्यानातच रंगून गेले आहे. असा विठ्ठल मला क्षणाक्षणाला प्रिय वाटत आहे.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
राम बरवा कृष्ण बरवा । सुंदर बरवा बाईयांनो ॥१॥
केशव बरवा माधव बरवा । गोपाळ बरवा बाईयानों ॥२॥
बापररुमादेविवरु त्रिभुवनीं गरुवा । विठ्ठलु बरवा बाईयांनो ॥३॥
हे बायकांनो, राम सुंदर आहे, कृष्ण सुंदर आहे, केशव आणि माधवही अत्यंत सुंदर आहेत. तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ असणारा रखुमादेवीचा पती विठ्ठल हा सर्वांत सुंदर आहे.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
अष्टांगयोगें न सिणिजे । यम नेम विरोध न कीजे रया ॥१॥
वाचा गीत गाईजे वाचा गीत गाइजे । गातां गातां श्रीवणीं ऎकिजे रया ॥२॥
गीताछंदे अंग डोलिजे । लीला विनोदें संसार तरिजे रया ॥३॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु नामें । जोडे हा उपावो किजे रया ॥४॥
अष्टांगयोगाच्या त्रासात पडू नका किंवा कडक यम-नियमांनी शरीराला कष्ट देऊ नका. फक्त मुखाने हरीचे गुणगान गा आणि कानांनी ते ऐका. भजनाच्या आनंदात डुलत सहजपणे संसार पार करा. विठ्ठलाच्या नामाचा हा सोपा उपाय सर्वांनी करावा.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
रसने वो रसु मातृके वो माये ॥धृ॥
रमणिये माये रमणिये । राम नामामृत रस पी जिव्हे ॥१॥
निवृत्तिदासाप्रिय । माय रमणिये माय रमणिये ॥२॥
हे माझे जिभे, तू इतर कोणताही फुकटचा रस न घेता रामनामाच्या अमृताचा गोड रस पी. निवृत्तीनाथांच्या शिष्याला (ज्ञानेश्वरांना) हाच नामाचा रस अत्यंत प्रिय आहे.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
सकळ धर्मांचें कारण । नामस्मरण हरिकीर्तन । दया क्षमा समाधान संतजन साधिती ॥१॥
निजधर्म हा चोखडा । नाम उच्चारु घडघडां । भुक्ति मुक्तिचा संवगडा । हा भवसिंधुतारक ॥२॥
लावण्य मान्यता विद्यावंत । सखे स्वजन पुत्र कलत्र । विषयभोग वयसा व्यर्थ । देहासहित मरणांतीं ॥३॥
जें जें देखणें सकळ । तें हें स्वप्नींचें मृगजळ । म्हणोनि चिंती चरणकमळ । रखुमादेविवरा विठ्ठलाचें ॥४॥
सर्व धर्मांचे मूळ सार म्हणजे नामस्मरण आणि हरिकीर्तन होय. दया, क्षमा आणि शांती हे संतांचे लक्षण आहे. मोठ्याने हरिनाम घेणे हाच खरा आणि निर्मळ धर्म आहे, जो संसारातून तारून नेतो. सौंदर्य, विद्वत्ता, नातेवाईक, संपत्ती आणि सर्व विषयभोग मृत्यूनंतर व्यर्थ ठरतात. हे दिसणारे जग स्वप्नातील मृगजळासारखे मिथ्या आहे, म्हणून विठ्ठलाच्या चरणकमळांचे चिंतन करा.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
माझ्या कान्हाचें तुम्ही नाव भरी घ्यावो । हृदयीं धरोनि यासी खेळावया न्यावो ॥१॥
भक्तांकारणे येणें घेतलीसे आळी । दहा गर्भवास सोशी वनमाळी ॥२॥
कल्पनेविरहित भलतया मागे । अभिमान सांडूनि दीनापाठीं लागे ॥३॥
शोषिली पुतना येणें मोडियेले तरु । आळी न संडी बापरखुमादेविवरु ॥४॥
माझ्या श्रीकृष्णाचे नाव प्रेमाने घ्या आणि त्याला हृदयात धरून खेळावया नेहा. भक्तांच्या प्रेमापोटी या देवाने दहा अवतार (गर्भवास) सहन केले आहेत. तो कोणताही अभिमान न बाळगता दीनांच्या पाठीशी उभा राहतो. त्याने पुतनेचा वध केला आणि झाडे उखडून टाकली, असा हा विठ्ठल भक्तांचा हट्ट कधीही सोडत नाही.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
आपुलेनि रंगे येती होती ये साजणी । तंव एके वनवासीं आलंगिलें गे माये ॥१॥
बोलेना बोलों देईना । तेथें पाहणें तें अवघें पारुषलें गे माये ॥२॥
आपुलें केले कांहीं नचले वो आतां । बापरखुमादेविवरा विठ्ठलां देखतां ॥३॥
हे साजणी, मी माझ्याच आनंदात जात-येत होते, तितक्यात त्या वनवासी श्रीकृष्णाने मला अचानक आलिंगन दिले. त्याने मला असे कडून कवटाळले की माझे बोलणे आणि पाहणे सर्व काही थांबले. त्या विठ्ठलाला पाहिल्यावर आता माझा स्वतःचा काहीही उपाय चालत नाही.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
कानीं घालुनियां बोटें नाद जे पाहावे । न दिसतां जाणावें नऊ दिवस ॥१॥
भोंवया पाहतां न दिसे जाणा । आयुष्यासी गणना सात दिवस ॥२॥
डोळां घालुनियां बोटचक्र जें पाहवें । न दिसतां जाणावें पाच दिवस ॥३॥
नासाग्रीचें अग्र न दिसे नयनीं । तरी तेचि दिनीं म्हणा रामकृष्ण ॥४॥
ज्ञानदेव म्हणे हें साधूंचें लक्षण । अंतकाळीं आपण वेंगीं पाहा ॥५॥
ज्ञानेश्वर महाराज अंतकाळाची शरीरातील लक्षणे सांगत आहेत. कानात बोटे घातल्यावर अनाहत नाद ऐकू आला नाही तर आयुष्य ९ दिवस उरले असे समजावे. दोन्ही भुकुट्या दिसल्या नाहीत तर ७ दिवस, डोळ्यांत चक्र दिसले नाही तर ५ दिवस उरले समजावे. आणि नाकाचे टोक दिसेनासे झाले की त्याच दिवशी मृत्यू जवळ आला आहे असे मानून त्वरित 'रामकृष्ण' नामाचा जप सुरू करावा.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
अवघाची संसार सुखाचा करीन । आनंदे भरीन तिन्ही लोक ॥१॥
जाईन गे माये तया पंढरपुरा । भेटेन मोहरा आपुलिया ॥२॥
सर्व सुकृतांचे फ़ळ मी लाहीन । क्षेम मी देईन पांडुरंगीं ॥३॥
बापरखुमादेविवरा विठ्ठलाची भेटी । आपुलिये संवसाठीं करुनि ठेला ॥४॥
मी माझा संपूर्ण संसार सुखाचा करीन आणि तिन्ही लोक आनंदाने भरून टाकीन. मी पंढरपूरला जाईन आणि माझ्या स्वामी विठ्ठलाला भेटेन. तेथे पांडुरंगाला मिठी मारून माझ्या सर्व पुण्यांचे फळ मिळवीन. विठ्ठलाच्या भेटीने जीवनाचा खरा सौदा आणि कल्याण झाले आहे.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
पाहे पां ध्वजेचें चिरगुट । राया जतन करितां कष्ट ॥१॥
तैसा मी एक पतित । परि तुझा मुद्रांकित ॥२॥
मसीपत्र तें केवढें । रावो चालवी आपुल्यापाडें ॥३॥
बापरखुमादेविवरदा । सांभाळावें आपुल्या ब्रिदा ॥४॥
राजा जसा आपल्या ध्वजाच्या कापडाच्या तुकड्याचेही प्रेमाने जतन करतो, तसेच हे देवा, मी पतित (पापी) असलो तरी तुझ्या नामाचा शिक्का माझ्यावर आहे. साध्या कागदावरील राजाच्या सहीमुळे त्याला महत्त्व प्राप्त होते, तसेच तुझ्या नामसंकीर्तनाने मला मोल आले आहे. विठ्ठला, तू तुझ्या ब्रीदाला (भक्तवत्सलतेला) जागून माझा सांभाळ कर.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
गुरु हा संतुकुळीचा राजा । गुरु हा प्राणाविसावा माझा । गुरुवीणा देव दुजा । पाहतां नाहीं त्रिलोकीं ॥१॥
गुरु हा सुखाचा सागरु । गुरु हा प्रेमाचा आगरु । गुरु हा धैर्याचा डोंगरु । कदाकाळी डळमळीना ॥२॥
गुरु वैराग्याचें मुळ । गुरु हा परब्रह्म केवळ । गुरु सोडवी तात्काळ । गांठ लिंगदेहाची ॥३॥
गुरु हा साधकांशीं साह्य । गुरु हा भक्तांलागीं माय । गुरु हा कामधेनु गाय । भक्तांघरीं दुभतसे ॥४॥
गुरु घाली ज्ञानांजन । गुरु दाखवी निज धन । गुरु सौभाग्य देऊन । साधुबोध नांदवी ॥५॥
गुरु मुक्तीचे मंडन । गुरु दुष्टांचें दंडन । गुरु पापाचें खंडन । नानापरी वारितसे ॥६॥
काया काशी गुरु उपदेशी । तारक मंत्र दिला आम्हांसी । बापरखुमादेविवरासी । ध्यान मानसीं लागलें ॥७॥
श्रीगुरू हे संतांच्या कुळातील राजे असून माझ्या प्राणांचा विसावा आहेत. तिन्ही लोकांत गुरूशिवाय दुसरा देव नाही. गुरू हे सुखाचा सागर, प्रेमाचा साठा आणि धैर्याचा पर्वत आहेत. ते साक्षात परब्रह्म असून अज्ञानाची गाठ सोडवतात. गुरू साधकांना मदत करतात, भक्तांसाठी आईसारखे मायाळू आहेत आणि ते ज्ञानाचे अंजन घालून आत्मरूपी धन दाखवतात. गुरूंच्या उपदेशामुळेच विठ्ठलाचे ध्यान माझ्या हृदयात बसले आहे.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
नित्य धर्म नाम पाठ । तेचि वैकुंठींची वाट । गुरुभजनीं त्याचा जो विनट । तोचि हरिभक्तु जाणावा ॥१॥
धन्य धन्य धन्य त्यचा वंश । धन्य तो आला जन्मास । तयाजवळीम हृशीकेश । सर्वकाळ नांदतु असे ॥२॥
रामकृष्ण स्मरण जप । तेंचि तयाचें अमूप तप । तो वास करील कोटी कल्प । वैकुंठपीठ नगरीसीं ॥३॥
ज्ञानदेवीं जप केला । हरि समाधीसी साधेला । हरिमंत्रे प्रोक्षिला सर्व संसार निर्धारें ॥४॥
नित्य नियमाने नामपाठ करणे हीच वैकुंठाला जाणारी वाट आहे. जो गुरुभजनात लीन असतो तोच खरा हरिभक्त होय. अशा भक्ताचा वंश धन्य आहे, कारण भगवान ऋषिकेश सदैव त्याच्याजवळ वास करतात. रामकृष्ण नामाचा जप हेच त्याचे मोठे तप असून तो वैकुंठात वास करतो. ज्ञानेश्वर महाराजांनी याच हरिनामाचा जप करून समाधी आणि मुक्ती प्राप्त केली आहे.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
मन हें धालें मन हें धालें पूर्ण विठ्ठलचि झालें । अंतर्बाह्य रंगुनि गेलें विठ्ठलाची ॥१॥
विठ्ठल म्हणतां हरलें पाप । पदरीं आलें पुण्य माप । धाला दीनाचा माय बाप विठ्ठलची ॥२॥
विठ्ठल जळीं स्थळीं भरला । रिता ठाव नाहीं उरला । आजि म्यां दृष्टीने पाहिला । विठ्ठलची ॥३॥
ऎसा भाव धुरुनि मनीं । विठ्ठल आणिला निजध्यानीं । अखंड वदो माझी वाणी विठ्ठलची ॥४॥
तो हा चंद्रभागे तीरा । पुंडलीकें दिधला थारा । बापरखुमादेविवरा । जडलें पायीं विठ्ठलची ॥५॥
माझे मन आता पूर्णपणे तृप्त झाले असून ते स्वतः विठ्ठलमय झाले आहे. माझे अंतःकरण आणि बाह्य रूप विठ्ठलाच्या रंगात रंगून गेले आहे. विठ्ठल म्हणताच सर्व पापे नष्ट झाली. जळी, स्थळी, काष्ठी, पाषाणी सर्वत्र विठ्ठलच भरलेला आहे, आज मी डोळ्यांनी त्याला पाहिले आहे. चंद्रभागेच्या तीरावर उभा असणाऱ्या त्या विठ्ठलाच्या चरणी माझे चित्त कायमचे जडले आहे.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
घरदार वोखटें त्यजूं म्हणसी तरी शरीराएवढं जाड । माय बाप वोखटीं त्यजू म्हणसी तरी अहंकार अविद्येचें कोड । बंधु सखे त्यजूं म्हणसी तरी काम क्रोध मद मत्सर अवघड । बहिणी पाठीच्या त्यजूं म्हणसी आशा तृष्णा मायाचे बंडरया ॥१॥
त्यजिलें तें काय कासया म्हणजे सांग पा मजपासीं ऎसें । जया भेणें तू जासी वनांतरा तंव तुजचि सरिसे रया ॥२॥
स्त्री वोखटी त्यजूं म्हणसी तरी कल्पने एवढी भोक्ती । पुत्र अपत्य त्यजूं म्हणती तरी इंद्रियासी नाहीं निवृत्ति । सकळ गणगोत त्यजूं म्हणसी तरी हे अष्टधा प्रकृति । अवघेचि त्यजूं पाहे म्हणसी तरी मनी नाही नजि शांति रया ॥३॥
अवघेचि तुज जवळीं दुमदुमित असतां वरी वरी मुंडसी कां करिसी विटंबना । सहज संतोषें असोनि जैसा तैसा परि तो सदगुरु पाविजे खुणा । आपुले आश्रमी स्वधर्मी असतां सर्वत्र एकुचि जाणा । बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु इतुकियासाठीं नेईल वैकुंठभुवना ॥४॥
घरदार, नातेवाईक, बायको-मुले सोडून वनात पळून गेल्याने खरा त्याग होत नाही, कारण काम, क्रोध, अहंकार आणि वासना तुमच्यासोबत वनातही येतात. बाहेरून डोके मुंडवून किंवा संन्याशाचा वेष घेऊन स्वतःची विटंबना कशाला करता? तुम्ही जिथे आहात तिथेच स्वधर्मात राहून, सद्गुरूंच्या उपदेशाने सर्वांमध्ये एकाच परमेश्वराला पाहा. या सहज भक्तीमुळेच विठ्ठल तुम्हाला वैकुंठास नेईल.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
कां सांडिसी गृहाश्रम । कां सांडिसी क्रियाकर्म । कासया सांडिसी कुळींचे धर्म । आहे तें वर्म वेगळेची ॥१॥
भस्मउधळण जटाभारु । अथवा उदास दिगंबरु । न धरीं लोकांचा आधारु । आहे तो विचारु वेगळाची ॥२॥
जप तप अनुष्ठान । क्रिया कर्म यज्ञ दान । कासया इंद्रिया बंधन । आहे तें निधान वेगळेंची ॥३॥
वेदशास्त्र जाणीतलें । आगमीं पूर्ण ज्ञान झालें । पुराणा मात्र धांडोळिलें । आहे तें राहिलें वेगळेंची ॥४॥
शब्दब्रह्में होसी आगळा । म्हणोनि न भिये कळिकाळा बोधेंविण सुख सोहळा । आहे तो जिव्हाळा वेगळाची ॥५॥
याकारणें श्रीगुरुनाथु । जंव मस्तकीं न ठेवी हातु । निवृत्तिदास असे विनवितु । तंव निवांतु केविं होय ॥६॥
गृहस्थाश्रम, कर्म आणि कुळाचार सोडण्याची काहीही गरज नाही. अंगाला भस्म फासणे, जटा वाढवणे किंवा उघडे फिरणे याने देव मिळत नाही. जप, तप, यज्ञ किंवा केवळ वेद-शास्त्रांचे ज्ञान मिळवून मन शांत होत नाही. सद्गुरू जोपर्यंत मस्तकावर हात ठेवून आत्मज्ञानाचा अनुग्रह देत नाहीत, तोपर्यंत मानवाला खरी शांती आणि समाधान मिळू शकत नाही.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
जंववरी रे तंववरी जंबुक करी गर्जना । तंव त्या पंचानना देखिलें नाही बाप ॥१॥
जंववरी रे तंववरी वैराग्याच्या गोष्टी । जंव सुंदर वनिता दृष्टी देखिली नाहीं बाप ॥२॥
जंववरी रे तंववरी मैत्रत्व संवाद । जंववरी अर्थेसि संबंध पडिला नाहीं बाप ॥३॥
जंववरी रे तंववरी युद्धाची मात । जंव परमाईचा पूत देखिला नाही बाप ॥४॥
जंववरी ते तंववरी समुद्र करी गर्जना । जंव अगस्ती ब्राह्मणा देखिलें नाहीं बाप ॥५॥
जंववरी ते तंववरी बाधी हा संसार । जंव रखुमादेविवरा देखिला नाहीं बाप ॥६॥
सिंहाला पाह्यण्यापूर्वीच कोल्हा गर्जना करतो; तसेच विषयांची परीक्षा झाल्याशिवाय लोक वैराग्याच्या गप्पा मारतात. पैशाचा संबंध येईपर्यंतच मैत्री टिकते आणि रणांगणात शूर वीराला पाहेपर्यंतच सामान्य माणूस युद्धाच्या गप्पा मारतो. तद्वतच, जोपर्यंत माणसाला रखुमादेवीच्या पतीचा (विठ्ठलाचा) साक्षात्कार होत नाही, तोपर्यंतच हा संसार त्याला त्रास देतो. विठ्ठल भेटताच संसाराचे भय नष्ट होते.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
दुर्लभु रे दुर्लभु रे दुर्लभु संसार तुम्ही कां नेणां । आहार निद्रेसाठी दवाडितां माणुसपणा ॥१॥
आड ना विहिरी बावि ना पोखरणी । सरिता ना सागर कल्पतरु रानोरानीं ॥२॥
बावो याची खुण ज्ञानदेवो जाणे । तयाचें करणें तें अधिकचि होणें ॥३॥
हा मनुष्यजन्म अत्यंत दुर्मिळ आणि अमूल्य आहे. केवळ खाणे, पिणे आणि झोपणे यात माणसाने आपला मनुष्यधर्म वाया घालवू नये. हे सत्य ज्ञानेश्वर महाराज जाणतात, म्हणूनच ते सांगत आहेत की या मानवी जन्माचा उपयोग परमार्थ साधून स्वतःचे कल्याण करण्यासाठी करा.
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
मोक्ष मेल्यापाठी आम्हांसी होईल । ऎसें जे म्हणतील अतिमूर्ख ॥१॥
दीप गेल्यावरी कैचा जी प्रकाश । झांका झांकी त्यास कासयाची ॥२॥
जंववरी देह आहे तंववरी साधन । करुनिया ज्ञान सिद्ध करा ॥३॥
गृह दग्ध न होतां शिंपीजे उदक । शेखी तो निष्टंक काय कीजे ॥४॥
आहे मी हा कोण करावा विचार । म्हणे ज्ञानेश्र्वर निवृत्तीचा ॥५॥
'मरल्यानंतर मोक्ष मिळेल' असे म्हणणारे लोक अतिमूर्ख आहेत. दिवा विझल्यावर जसा प्रकाश राहत नाही, तसेच मृत्यूनंतर कसले साधन करणार? देह जिवंत आहे तोपर्यंतच साधना करून आत्मज्ञान सिद्ध करा. घर जळण्याआधीच त्यावर पाणी टाकावे. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, 'मी कोण आहे?' या आत्मविचाराने जिवंतपणीच मोक्ष मिळवा.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
अनुपम्य मनोहर । कासें शोभे पितांबर । चरणीं ब्रिदाचा तोडर । देखिला देवो ॥१॥
योगियाची कसवटी । दावितसे नेत्रपुटी । उभा भिवरेच्या तटीं । देखिला देवो ॥२॥
बापरखुमादेविवरु । पुंडलिका अभंयकरु । परब्रह्म साहाकारु । देखिला देवो ॥३॥
ज्याची उपमा कोणालाही देता येत नाही असा अत्यंत सुंदर, कासेला पितांबर पांघरलेला आणि चरणात तोडर (दागिना) घातलेला देव मी पाहिला. भीमेच्या तीरावर उभा असलेला, योग्यांचे ध्येय असणारा आणि पुंडलिकाला अभय देणारा परब्रह्म विठ्ठल मी डोळे भरून पाहिला आहे.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
पदोपदीं निजपदा गेलें वो । कर्म संचित सकर्म जालें वो ॥१॥
तेथें आपुलें नाठवे कांहीं वो । आप आपणा न सांपडे डाई वो ॥२॥
श्रीगुरुप्रसादें ज्ञान बोधु झाला वो । नव्हे तें ठाउकें पडिलें माय वो ॥३॥
गुरूंच्या कृपेने आत्मज्ञानाचा बोध झाला आणि माझी पावले आपोआप परमार्थाच्या मार्गावर पडली. माझी सर्व संचित कर्मे नष्ट झाली. तिथे 'मी'पणाचा विसर पडला आणि अज्ञानाचा पडदा दूर होऊन मला स्वरूपाची खरी ओळख झाली.
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
दुरुळ अंबुला केला गे बाई । ब्रह्मादिकां तो न पडे ठाई ॥१॥
हालों नये चालों नये । सैरावैरा कांही बोलों नये ॥२॥
अंबुला केला धावे जरि मन । बुडती बेताळीस जाती नाक कान ॥३॥
मागील केलें तें अवघें वावो । बापरखुमादेविवरु विठ्ठल नाहो ॥४॥
ब्रह्मदेवासारख्यांनाही जो सहजासहजी सापडत नाही, त्या विठ्ठलाला मी माझा पती (स्वामी) मानले आहे. आता चंचलपणे इकडेतिकडे धावणे किंवा भलतेच बोलणे सोडून दिले पाहिजे. जर मन विषयांकडे धावले तर कुळाचा नाश होतो. आता मागील सर्व व्यर्थ गोष्टी सोडून मी विठ्ठलाच्या चरणी लीन झाले आहे.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
शरीर वरिवरि कां दंडिसी जंव वारिलें न करी तुझें मन । जळीं नेत्र लाऊनि ठोकती अविंशा लागोनि तैसें नको नको बकध्यान रया ॥१॥
चित्त सुचित्त करी मन सुचित्त करी । नधरी तूं विषयाची सोय । वनीं असोनी वनिता चिंतिसि तरि तपचि वाउगें जाय रया ॥२॥
त्रिकळ स्नान करिसी तिर्थजळीं परि नवजाती मनींचें मळ । तुझियानि दोषें तीर्थ कुश्र्चित जाली जैसी त्या रजकाची शीळ रया ॥३॥
आतां करिसी तरी चौखटची करी त्यासी साक्ष तुझें तुज मन । लटिकेन झकवसी तर्‍ही देव दुर्‍हा होसी बापरखुमादेविवरा विठ्ठलाची आण ॥४॥
मन ताब्यात नसेल तर केवळ शरीराला त्रास देऊन काय उपयोग? पाण्यात डोळे लावून माशाची वाट पाहणाऱ्या बगळ्यासारखे खोटे ध्यान धरू नकोस. मन आणि चित्त शुद्ध कर, विषयांचा विचार सोडून दे. वनात जाऊनही जर स्त्री किंवा संपत्तीचे चिंतन केले तर तप व्यर्थ जाते. तिन्ही काळ तीर्थात स्नान केले तरी मनातील पापमळ जात नाही. म्हणून मनापासून खरी भक्ती कर, देवाला खोटेपणाने फसवू शकत नाहीस.
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
मायविवर्जित जालें वो । माझें गोत तें पंढरिये राहिलें वो ॥१॥
पतिव्रता मी परद्वारिणी । परपुरषेसी व्यभिचारिणी ॥२॥
साचारि चौदा जाली वो । सेखी अठरा घोकुनी राहिलें वो ॥३॥
निवृत्तिप्रसादें मी गोवळी वो । माझा भावो तो विठ्ठलु न्याहाळीं वो ॥४॥
माझे मूळ कुळ आणि सर्व नातेवाईक आता पंढरपुरातच आहेत. संसाराचा त्याग करून मी परब्रह्म असणाऱ्या विठ्ठलाशी एकरूप झाले आहे. चौदा विद्या आणि अठरा पुराणांचे सार मी प्राप्त केले आहे. निवृत्तीनाथांच्या कृपेने मी विठ्ठलाची गोपी झाले असून माझा भाव केवळ विठ्ठलाच्याच रूपात रमला आहे.